AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İshak Çelebi-Mevlânâ Mecdeddîn

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 282 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasya fuzalâsından Mevlânâ Kemaleddîn İsmâil bin Ya’kub Salârî mahdûmudur. Pederinden ve Mevlânâ Cemâleddîn İbrâhim Aksarayî’den iktisâb-ı fezâil ederek ders-i âm ve pederinin irtihâlinde Atabeg Gâzi Medresesi müderrisi, ba’dehû kadı olup 751 sâlinden sonra vefât etdi. Meşâhir-i ulemâdandır.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'nın faziletli âlimlerinden Mevlânâ Kemaleddîn İsmâil bin Ya'kub Salârî'nin oğludur. Babasından ve Mevlânâ Cemâleddîn İbrâhim Aksarayî'den ilim ve fazilet kazanarak herkese açık ders verdi; babasının vefatında Atabeg Gâzi Medresesi müderrisi, sonra kadı olup 751'den [1350-51] sonra vefat etti. Tanınmış âlimlerdendir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • fuzalâ: faziletli, bilgili kişiler
  • mahdûm: oğul
  • peder: baba
  • iktisâb-ı fezâil: ilim ve erdem kazanma, bilgi edinme
  • ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisi, genel ders okutma
  • irtihâl: vefat
  • meşâhir-i ulemâ: tanınmış âlimler

Baba Kemâleddîn İsmâil

Babası için Hüsameddin altıncı ciltte ayrı bir madde yazmıştır. Ona göre Kemâleddîn İsmâil, Buhara'nın kuzeyindeki Cend şehrindendir; Ya'kûb bin Sâlâr'ın oğludur, Buhara ve Horasan âlimlerinden Mevlânâ Tâcü'ş-şerîa Mahmûd el-Buhârî'den ilim ve fıkıh usulü okuyup icâzet almış, ülkeleri dolaşırken Amasya'ya gelmiştir. Amasya emirlerinin gösterdiği ilgi üzerine burada yerleşmiş, yıllarca ders vermiş, Halfet Gâzizâde Emîr Celâleddîn Mehmed Pervâne Bey'in ikramıyla Halîfiyye-Halfet Medresesi'nin müderrisi olmuştur. Sultan Altunbaş zamanında bir süre Amasya baş kadılığı yaptıktan sonra görevden alınmış, ders vermek ve fetva yazmakla uğraşırken 737 dolaylarında [1336-37] ölmüştür. Oğulları olarak Sadreddîn İshâk, Cemâleddîn Ya'kûb ve Tâceddîn Mahmûd Çelebiler sayılır; bunlara ve çocuklarına "Ebû İshâkoğulları" denmiştir. Bu liste, bu maddenin konusu olan ve Mecdeddîn lakabıyla anılan İshak'ı ayrıca içermez; iki kaydın aynı kişiyi mi anlattığı kitapta açıklanmamıştır. Babanın 737 dolaylarında öldüğü doğruysa, oğlunun 751'den sonra öldüğünü yazan bu madde, onun babasından en az on dört yıl uzun yaşadığını gösterir.

Üçüncü ciltte Kemâleddîn İsmâil'in adı, 1335'te İlhanlı hükümdarı Ebû Saîd'in ölümü sırasında Amasya'nın tanınmış âlimleri arasında sayılır. Bu da babanın o yıllarda şehirde etkin bir âlim olduğunu gösterir.

Atabeg Gâzi Medresesi

Medrese, Amasya emiri Nâsıreddîn Ahmed Atabeg'in yaptırdığı Atabey Medresesi'dir. Hüsameddin'in altıncı ciltteki maddesine göre Nâsıreddîn Ahmed, Selçuklu hükümdarı II. Mesud'un oğlu Altunbaş Gâzi Çelebi'nin atabeyi olduğu için "Atabeg" diye ünlenmiştir; adındaki "Gâzi" de büyük olasılıkla bu Gâzi Çelebi'ye gönderme yapar. Ahmed, 722'de [1322] Amasya emiri olmuş, beş yıl kadar Amasya'yı yönetmiş ve 727'de [1327] Karamanzâde Yahşî Bey'le yaptığı savaşta yaralanıp ölmüştür. Sığır Pazarı'nın altında, dere kenarında yaptırdığı medresenin vakfiyesini 727 yılının safer ayı başında düzenletmiş, emlâk ve arazisini bu medreseye vakfetmiştir. Müderrisliğe Cemâleddîn İbrâhim Aksarayî atanmıştır. Soyundan gelenlere Atabeyoğulları ya da Atabeyler denmiştir. 802'de [1399-1400] vakfın mütevellisinin Mevlânâ Şemseddîn Ahmed Çelebi'yi Atabeg müderrisi atadığına dair resmî kayıt görülmüştür. Bir akademik çalışma da Nâsıreddîn Ahmed'in 1322 ile 1327 arasında Amasya yönetiminde bulunduğunu ve medresesini bu sırada yaptırdığını doğrular. Amasya'nın bir başka eski medresesi de Selçuklu çağında yapılan Halifet Gazi Medresesi'dir; adları birbirine yakın olduğu için karıştırılmaları kolaydır.

Cemâleddîn İbrâhim Aksarayî

Metindeki Aksarayî, Konya'ya bağlı Aksaray'dan gelen, Amasya'da yıllarca ders veren büyük bir âlimdir. Hüsameddin'in sekizinci ciltteki maddesine göre Konya'da öğrenim görmüş, hocasıyla Şam'a, sonra Mısır'a gitmiş, Amasya'ya dönüp Hânkâh-ı Mes'ûdî şeyhi ve Halfet Gâzi müderrisi olmuştur. Amasya baş kadısının vekilliğini de yürütmüş, Mısır ve Malatya'daki dönemlerinden sonra Amasya'ya dönmüş, Sivas emirinin daveti üzerine Sivas'a gitmiş ve orada 727'de [1326-27] ölüp gömülmüştür. Ölüm yılı kaynaklarda aynı değildir: bir akademik çalışma 729 [1328] der, Hüsameddin'in başka bir yerinde de 739 yılı geçer. Kemâleddîn İsmâil'in oğlu bu Aksarayî'den ders almışsa 1320'lerden önce öğrenime başlamış olmalıdır; bu hesap yalnız kaynaklardaki yılların karşılaştırılmasına dayanır ve kesin bir hüküm değildir.

Aksarayî'nin oğlu Fahreddîn İlyâs da Amasya'nın ünlü hocalarındandır; Hacı Şadgeldi Paşa gibi sonraki kuşaklar ondan ders görmüştür. Şadgeldi'nin ders arkadaşı Cemâleddîn Muhammed Aksarayî ise emirin yanında önce Amasya kadılığına ve Dârü'l-ilm müderrisliğine, daha sonra kazaskerliğe getirilmiştir.

Bu madde konusu olan İshak Çelebi hakkında Hüsameddin'in kitabı dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 282–282. amasya.bel.tr
  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 2022, 6. Cilt, "Ebû İshâk İsmâil Cendî-Mevlânâ Kemâleddîn Sâlârî" maddesi, s. 79–80; "Atabeg-Emîr Nâsıreddîn Ahmed Bey" maddesi, s. 13; 8. Cilt, "Cemâleddîn İbrâhim Aksarâyî" maddesi, s. 521–522; 3. Cilt, "Dokuzuncu Fasıl" bölümü.
  • Hasan Telli, "Meşihat arşivi'ne göre Amasya müderrisleri", Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2024, https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/handle/11630/12210

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.