Merzifonludur. Merzifon ulemâsından Ma’kûl Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Tilmizi Eşref Abdurrahman Efendi’nin Tezkiretü’l-Hikem zeylinde yazdığı üzere Köprü’de Kara Müderris Ahmed Efendi’den, Ankara’da Ankaravî Mehmed Efendi’den, İstanbul’da Erzincânî Ali Efendi’den, Diyârbekirli Molla Çelebi’den [124] tahsîl-i ulûm ve ahz-i icâzetle Merzifon’a avdetle ders-i âm oldu.
Ba’dehû orada Medrese-i Sultâniye müderrisi, sonra Merzifon müftüsü olup ulemâ arasında temâyüz etdi. 1100 senesi evâhirinde tedrîs ü iftâdan azledildiğine canı sıkılıp 1101’de Amasya’ya nakl-i ikâmet ve Sultân Bâyezîd Câmiinde tedrîs-i ulûma müvâzabet ederek 1105 senesi evâilinde Hızır Paşa müderrisi oldu.
1114 senesi vak’asında zî-medhal gösterildiğinden İstanbul’a celb edilip teftîş esnâsında bir sun’ u taksîri olmadığı anlaşılmakla avdet edib 1115 senesi zilhiccesinin on üçüncü günü Amasya’da vefât etdi.⁵
Eşref Efendi diyor ki: “Mûmâ ileyh gâyet fâzıl, halûk, ulûm-ı âlîyede mâhir, natûk, usûl-i fıkh u kelâmîde kâmil idi. Mutâla’a eylediği ekser kitaba havâşi ve ta’lîkât yazdı. Akâ’id-i hayâliyesine bir hâşiye te’lîf etdi. Sülâle-i ilmiyyesi bir tarafdan Ebu’s-Su’ûd Efendi’ye, diğer tarafdan Seyyid Şerîf Cürcânî’ye müntehîdir. Evlâdından İbrâhim Efendi aşağıda gelir. [125]
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Merzifon âlimlerinden Ma'kûl Mehmed Efendi'nin oğludur. Öğrencisi Eşref Abdurrahman Efendi'nin Tezkiretü'l-Hikem zeylinde yazdığına göre, Köprü'de Kara Müderris Ahmed Efendi'den, Ankara'da Ankaravî Mehmed Efendi'den, İstanbul'da Erzincânî Ali Efendi'den ve Diyarbekirli Molla Çelebi'den ilim öğrendi, icazet alıp Merzifon'a dönerek genel ders verme yetkisini aldı.
Sonra orada Sultaniye Medresesi müderrisi, ardından Merzifon müftüsü olup âlimler arasında temayüz etti. 1100 yılının sonlarında [1689] ders vermekten ve fetva işinden azledildiğine canı sıkılıp 1101'de [1689-90] Amasya'ya taşındı; Sultan Bayezid Camii'nde ilim öğretmeye devam ederek 1105 yılının başında [1693-94] Hızır Paşa müderrisi oldu.
1114 olayında [1702-03] suçlu gösterildiğinden İstanbul'a çağrıldı; yapılan soruşturmada bir kusuru ve kabahati olmadığı anlaşılınca geri dönüp 1115 zilhiccesinin on üçüncü günü [Nisan 1704] Amasya'da vefat etti.
Eşref Efendi diyor ki: "Adı geçen kişi son derece bilgili, ahlâkı güzel, yüksek ilimlerde usta, güzel konuşan, fıkıh usulü ve kelâmda olgun idi. Okuduğu çoğu kitaba haşiye ve ta'likât yazdı. Akâ'id-i Hayâliyye'ye bir haşiye yazdı. İlim silsilesi bir yandan Ebüssuûd Efendi'ye, bir yandan Seyyid Şerîf Cürcânî'ye dayanır. Soyundan İbrâhim Efendi aşağıda gelir."
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tilmîz: öğrenci
- zeyl: bir eserin devamı ya da eki
- ahz-i icâzet: bir hocadan ders verme izni alma
- tedrîs ü iftâ: ders verme ve fetva verme
- zî-medhal: karışmış, hesabı olan (olayda adı geçen)
- sun' u taksîr: kasıtlı kusur ve ihmal
- havâşî ve ta'lîkât: bir esere yazılan açıklama ve notlar
- akâ'id-i hayâliyye: Hayâlî'nin akaid (inanç esasları) şerhine yazılan haşiyeler
- halûk: ahlâkı güzel
- natûk: güzel konuşan, belâgatli
Eşref Abdurrahman Efendi
Metnin dayandığı kaynak, Merzifonlu müderris Abdurrahman Eşref Efendi'dir. Eşref Efendi, Merzifonlu Şerefeddin Ali'nin oğludur ve 1151'de (1738-39) vefat etmiştir. Yaklaşık yüz elli eser yazdığı belirtilir. 1728'de Türkçe olarak Tezkiretü'l-hikem fî tabakâti'l-ümem adlı eseri kaleme almıştır. Amasya ve çevresinin 1100-1140 dolaylarına kadar olan âlimlerini anlatan bir âlimler tezkiresini de derlediği bilinir. Hüsameddin, öğrencinin hocası için yazdığı bu övgüyü tırnak içinde aktarır; böylece hâl tercümesi, hocayı tanıyan bir çağdaşın sözüyle desteklenmiş olur.
Merzifon'da Medreseler
Merzifon'da Çelebi Sultan Mehmed Medresesi ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Medresesi gibi medreseler vardır; Kara Mustafa Paşa Külliyesi'nin vakfiyesine (1678) göre medresenin on beş öğrenci odası bulunuyordu. Maddede geçen "Medrese-i Sultâniye"nin bunlardan hangisi olduğu metinden anlaşılmıyor. "Kara Müderris Ahmed Efendi"nin Köprü'deki ders çevresi ve "Ma'kûl Mehmed Efendi"nin kendisi hakkında Hüsameddin dışında kayıt bulunamadı.
Dipnot
Hüsameddin'in dipnotuna göre İbrâhim Efendi'nin oğulları Mehmed, Ahmed ve Abdurrahman Efendilerdir; Ahmed Efendi'nin oğlu İbrâhim Efendi de âlimlerdendi.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 47–47. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar