İdris Bey-Hacı Beyzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Çelebi Sultan Mehmed ile oğlu Sultan II. Murad'ın emirlerinden Hamza Bey'in oğludur; Hamza Bey, Hacı İlyas Bey'in, o da Hamza Bey'in, o da İdris Bey'in, o da Hacı Nevrûz Bey'in oğludur. Bu da zeamet sahibi, sonra ünlü emirlerden olup 857'de [1453] İstanbul'un fethinde şehit olarak öldü. Ne güzel askerdendir. Oğlu Hacı Pervîz Bey de büyük emirlerdendi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• züamâ: zeamet sahipleri
• meşâhir-i ümerâ: ünlü emirler
• şehîden vefât: savaşta şehit olarak ölme
• ni'me'l-ceyş: ne güzel ordu, ne güzel asker; Arapça övgü ifadesi
• kibâr-ı ümerâ: büyük emirler

Amasya'nın Şehzadeler Şehri Olduğu Yıllar

Metindeki "Çelebi Sultan Mehmed" ve "Sultan II. Murad" adları, Amasya'nın Osmanlı şehzadelerinin yetiştiği şehir olduğu dönemi hatırlatır. Amasya, 16. yüzyıl ortalarına kadar Osmanlı şehzadelerinin yönetim deneyimi kazanmak için gönderildiği başlıca merkezlerdendi; Çelebi Mehmed'den başlayarak II. Murad, Fatih ve II. Bayezid burada sancakbeyi olarak bulunmuş, II. Murad'ın oğlu Alâeddin ile II. Bayezid'in oğlu Şehzade Ahmed de burada görev yapmıştır. Fatih'in ağabeyi Şehzade Alâeddin Ali Çelebi'nin Amasya valisi iken 1443'te ölmesi, Mehmed'i tahtın tek varisi yapmıştır. Bu çerçevede Hamza Bey'in iki padişahın emiri olarak anılması, Amasya'daki yerli ailelerin Osmanlı hanedanıyla ilişkisini yansıtır.

1453'te İstanbul Kuşatması

İstanbul kuşatması, 26 Rebîülevvel - 20 Cemâziyelevvel 857 (6 Nisan - 29 Mayıs 1453) tarihleri arasında elli dört gün sürmüştür. Hüsameddin'in 857 tarihi bu aralığa uyar. Amasyalı bir bey olan Hamza'nın bu kuşatmada öldüğü, kaynaklarda ayrıca anılmaz; bilgi yalnızca Hüsameddin'e dayanır.

Ailenin Bilinen Halkaları

Maddedeki soy zinciri, Hacı Nevruz Bey'den başlayarak Hamza'ya uzanır. Hamza'nın oğlu Hacı Pervîz Bey, 11. maddedeki Edâyî Receb Bey'in soyunda II. Bayezid'in Amasya'daki defterdarı olarak anılan Hacı Pervîz Bey ile aynı kişi olabilir; zaman olarak bu mümkündür, fakat Hüsameddin bunu açıkça söylemez. Pervîz Bey'in adına, Bayezid dönemi Amasya'sını anlatan kaynaklarda rastlayamadım. Bu nedenle ailenin Amasya'daki yeri ve Pervîz Bey'in görevi yalnızca Hüsameddin'in anlatımına dayanıyor. Dikkat çeken bir ayrıntı da şudur: Fatih Sultan Mehmed'i anlatan ansiklopedi maddesi, 858'de (1454) Hamza Bey kumandasında Osmanlı donanmasının Ege seferinin sonuç vermediğini yazar. Bu ad, Hüsameddin'in 857'de öldüğünü söylediği Amasyalı Hamza Bey için çelişki gibi görünebilir; fakat Hamza çok yaygın bir addır ve kaynaklar donanma komutanını Amasyalı Hamza ile ilişkilendirmez, dolayısıyla başka bir kişi olması kuvvetle muhtemeldir. Hamza Bey'in ve oğlu Pervîz Bey'in kendilerine dair başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.

İstanbul Kuşatmasının Hazırlığı ve Seyri

Hamza Bey'in şehit düştüğü kuşatmanın arka planı da kaynaklarda anlatılır. Fatih 1451'de tahta çıkmış, 1452'de Anadoluhisarı karşısında Boğazkesen Hisarı'nı yaptırmış, aynı yılın Ağustos sonlarında bu hisar tamamlanmış, ardından padişah İstanbul'u teslim etmesi için imparatora bildirmiş, aksi hâlde savaşa hazırlanmasını söylemiştir. Mayıs'ın dördüncü haftasında harp meclisinde genel saldırı kararı verilmiştir. Hem Osmanlı hem Bizans kaynakları, toplarla surların yıkılmasını ve savunma başkumandanı Giovanni Giustiniani Longo'nun yaralanıp komutayı bırakmasını sonucu etkileyen başlıca olaylar olarak sayar. Saldırı günü ordu Topkapı ile Yalıkapı arasında açılan gediklerden şehre girmiştir. Bu ayrıntılar, Hamza Bey'in 857 yılındaki ölümünün hangi koşullarda gerçekleşmiş olabileceğini düşündürür; ancak kendisi hakkında bir kayıt yoktur.

Kaynakça

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 274–274. amasya.bel.tr
• "Mehmed II", TDV İslâm Ansiklopedisi (https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-ii).