İdris Paşa-Hacı Beyzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Beylerden Hamza Bey'in oğludur; Hamza Bey, Hacı İlyas Bey'in, o da Hacı Pervîz Bey'in, o da İdris Bey'in oğludur. Zeâmet sahipleri arasındayken 940'ta [1533-34] Amasya olayında yararlılık gösterip beylerden oldu. 967'de [1559-60] beylerbeyi olarak görüldü. Sonra vefat etti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• ümerâ: beyler; burada sancak beyi düzeyindeki yöneticiler
• züemâ: zeâmet sahipleri, yani yıllık geliri yüksek dirlik tasarruf eden atlı askerler
• vak'a: olay
• beylerbeyi: bir eyaletin en yüksek askerî ve idari yöneticisi
• ba'dehû: sonra
• mahdûm: oğul

Zeâmetten Beyliğe

Hüsameddin'in "züemâdan iken ümerâdan oldu" cümlesi, Osmanlı askerî düzeninde bir yükselişi anlatır. Zeâmet, yıllık geliri 20.000 akçe ile 100.000 akçe arasında olan dirliklere verilen addır; bunu tasarruf edene zaîm denir. Kanunnamede bir zeâmetin tarifi şöyle yapılır: tam yirmi bin akçelik ya da daha çok gelirle bir kimseye beratla verilen dirlik zeâmettir; yirmi binden bir akçe eksik olsa buna timar denir. Zeâmet sahipleri sefere çıkarken her 5000 akçe gelir için bir cebelü (zırhlı asker) götürmek zorundaydı; bulundukları bölgede timarlıları denetler, savaşta onların başında giderlerdi. Aynı kaynağa göre bir zaîmin sancak beyi olabilmesi için 80.000 akçelik bir zeâmet tasarruf etmesi gerekirdi; sancak beyliğine geçenlere 200.000 akçelik bir tahsisat verilirdi.

Bu bilgi, kitaptaki "ümerâdan oldu" ifadesinin hangi basamağa karşılık geldiğini anlamamıza yardım eder: İdris Paşa'nın yolu zaîmlikten sancak beyliği düzeyine, çok sonra da beylerbeyiliğe uzanmıştır. Hüsameddin ikinci unvan için "görüldü" der; yani bu bilgiyi bir atama belgesi gibi değil, kayıtlarda böyle anıldığı biçiminde aktarır.

Amasya Olayı

Metinde adı geçen 940'taki Amasya olayının hangi olay olduğu, okunan kaynaklarda belirlenemedi. Amasya Osmanlı döneminde şehzade sancaklarından biriydi ve şehir, medreseleriyle de Anadolu'nun ilim merkezlerinden sayılırdı; Amasya'da kırktan çok medrese bulunduğu tespit edilmiştir. Yine de 940 yılına [1533-34] ait bir Amasya olayına dair okuduğumuz makalelerde ve ansiklopedi maddelerinde bilgi yoktur. Hüsameddin'in dayandığı kaynak ve olayın niteliği bilinmeden, İdris Paşa'nın hangi yararlılığı gösterdiği söylenemez.

Hacı Beyzâde Ailesi ve Hacı İlyas Mahallesi

Amasya'daki II. Bayezid Külliyesi'nin nasıl bir arsa üzerine kurulduğunu anlatan bir çalışmaya göre Bayezid tahta çıkınca külliyenin yapılması için Hacı İlyas Mahallesi'nin doğusunda kalan, "Hacı Beyzâde Hamza ve Hızır Beylerin bahçesi" satın alınmıştır. Metindeki soy zincirinde de Hacı İlyas Bey ve Hamza Bey adları geçer; "Hacı Beyzâde" lakabı da aynıdır. Bu örtüşme dikkat çekicidir ve ailenin XV. yüzyılın sonlarında Amasya'nın itibarlı sakinlerinden olduğunu düşündürür. Bununla birlikte bahçenin sahibi Hamza Bey ile İdris Paşa'nın babası Hamza Bey'in aynı kişi olup olmadığı okunan kaynaklarda belirtilmiyor; mahalle adının bu aileye dayanıp dayanmadığı da doğrulanamadı.

Aile

Metin, İdris Paşa'nın soyunu dört kuşak geriye sıralar: Hamza Bey, Hacı İlyas Bey, Hacı Pervîz Bey, İdris Bey. "Hacı Beyzâde" lakabı bu ailenin adını yansıtır. Bu isimlerle ilgili başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. 967'deki beylerbeyiliğin hangi eyalette olduğu ve İdris Paşa'nın ölüm tarihi de metinde yazılı değildir; okunan kaynaklarda da belirlenemedi.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 274–275. amasya.bel.tr
• Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Afyon Kocatepe Üniversitesi, 2024. https://acikerisim.aku.edu.tr/xmlui/handle/11630/12210

Akademik çalışmalar

• Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1, 2024. https://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.72905
• İnan Demirtaş, "Şehzade Ahmed'in Amasya Sancak Beyliği", Sosyal Bilimler Araştırmaları 13, ed. Hasan Yerkazan - Önder Eryılmaz, Amasya Üniversitesi Yayınları, 2024, s. 133–159.