İdris Bey-Hacı Paşazâde

Günümüz Türkçesiyle

Merzifonludur. Oranın ileri gelenlerinden Ali Bey'in oğludur; Ali Bey, Mehmed Bey'in, o da Hacı Yahya Paşa'nın oğludur. Zeâmet sahibiyken gümüş madeni emini oldu, sonra Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın himmetiyle mirliva (sancak beyi) olmuştu. 1094'te [1683] Viyana önünde şehit olarak öldü. Kardeşi Yahya Bey, amcasının oğlu da Eyyüb Paşa'dır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• eşrâf: ileri gelenler, itibarlı aileler
• mahdûm: oğul
• züemâ: zeâmet sahipleri, yıllık geliri yüksek dirlik tasarruf eden atlı askerler
• emîn: bir gelir kaynağının ya da işin başına devletçe konan görevli
• mîrlivâ: sancak beyi
• himmet: destek, aracılık
• şehîden vefât: savaşta şehit düşerek ölme
• ammizâde: amcanın oğlu

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa

Metindeki himaye eden kişi, 1676-1683 arasında sadrazamlık yapan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'dır. Kaynaklara göre 1044'te [1634-35] Merzifon'un Marınca köyünde (bugünkü Karamustafapaşa) doğdu. Babası Oruç Bey, timar sahibi bir sipahiydi; IV. Murad'ın Bağdat kuşatmasında şehit düşünce çocuk dört yaşında yetim kaldı ve o sırada Amasya sancak beyi olan Köprülü Mehmed Bey'in (Paşa) himayesinde, onun oğullarıyla birlikte medrese eğitimi gördü. Sonradan Köprülü'nün damadı oldu ve onun sadrazamlığı sırasında yükseldi. Bu ayrıntı Amasya tarihi bakımından dikkat çekicidir: Kara Mustafa Paşa'nın yükselişi, Amasya sancak beyinin himayesiyle başlamıştır. Hüsameddin'in İdris Bey'i "Merzifonî Kara Mustafa Paşa'nın himmetiyle" mirliva olmuş diye anlatması bu sosyal ağın küçük bir örneğidir.

Kara Mustafa Paşa, memleketi Merzifon'a da yatırım yaptı. Camisi, kütüphanesi, çocuk okulu, hanı, hamamı ve bedesteni içeren külliyesini 1666-1679 arasında yaptırdığı belirtilir. Katledildikten sonra mallarına el konulmuştur.

Viyana'da Ölüm

Hüsameddin'in "1094'de Viyana önünde şehîden vefât etdi" cümlesi, 1683 Viyana Kuşatması'na işaret eder. Kara Mustafa Paşa'nın komutasındaki ordu 19 Receb 1094'te [14 Temmuz 1683] Viyana önüne geldi. Kuşatma iki ayı aşınca ordu yiyecek sıkıntısı çekmeye başladı; 12 Eylül günü Lehistan kralı Sobieski'nin müttefik kuvvetleriyle yapılan savaşta Osmanlı ordusu bozuldu. Geride çok sayıda top, çadır ve savaş malzemesi bırakıldı. Kara Mustafa Paşa bu bozgunun ardından Belgrad'da sultanın emriyle idam edildi. Bu savaş sırasında İdris Bey'in nasıl öldüğü, hangi birliğin başında bulunduğu okunan kaynaklarda belirlenemedi.

Gümüş Madeni Emini

Hüsameddin madenin yerini belirtmez. Osmanlı döneminde gümüş madenciliğiyle öne çıkan yerlerden biri Gümüşhane'dir; burada Fâtih Sultan Mehmed madenle uğraşan halkı vergiden muaf tutmuş, Kanûnî döneminde yeni bir yerleşim kurulmuş, 1647'de şehri gören bir gezginin anlattığına göre bazısı kapalı, bazısı işleyen yetmiş kadar gümüş madeni ocağı bulunmaktadır. Ancak metinde Gümüşhane adı yer almadığı için İdris Bey'in emin olduğu madenin burası olup olmadığı doğrulanamadı. Zeâmet sahibi bir sipahinin böyle bir emanet görevine getirilmesi, devletin madenin gelirini ve güvenliğini kendi kontrolünde tutmak istemesiyle açıklanabilir; bu yorum bize aittir ve bir kaynağa dayanmaz.

Merzifon ve İsimler

Merzifon, Roma ve Bizans dönemlerinde Amasya'ya bağlı olan, Merzifon ovasının kenarındaki şehirdir. Danişmendliler döneminden beri Türk-İslam şehri olarak gelişmiş, medreseleri, camileri, bedesteni ve Taşhan'ıyla ticaret yolu üzerinde önemli bir merkez olmuştur. İdris Bey'in "Hacı Paşazâde" olarak anılan ailesi, yani Hacı Yahya Paşa'dan gelen kol, kardeşi Yahya Bey ve amcaoğlu Eyyüb Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 275–275. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Abdülkadir Özcan, "Merzifonlu Kara Mustafa Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/merzifonlu-kara-mustafa-pasa

Diğer kaynaklar

• Mehmet Öz, "Merzifon", TDV İslâm Ansiklopedisi.
• Metin Tuncel, "Gümüşhane", TDV İslâm Ansiklopedisi.