Amasyalı Ahmed Paşa bin Veli Paşa bin el-Hâc İlyâs Bey’in mahdûmudur Züamâdan, ba’dehû ümerâdan olup 1016’da Eşkiyâ harbinde şehîden vefât etdi. Diğer Hacı Beyzâde İlyâs Bey bin Mehmed Paşa bin Veli Paşa da ümerâdan olup 1030’da Lehistân harbinde vefât etdi. Birâderi Ali Bey’dir. Bunun mahdûmları Çavûşbaşı Mehmed Bey ile Mustafa Paşa’dır.
Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
İlyâs Bey-Hacı Beyzâde
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 345 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Özgün Metin
Araştırma Makalemiz
Editör: Mevlüt Erdem Öztürk
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalı Ahmed Paşa'nın oğludur; Ahmed Paşa Veli Paşa'nın oğlu, Veli Paşa da Hacı İlyas Bey'in oğludur. Önce zeâmet sahiplerinden (züamâ), sonra beylerden (ümerâ) olup 1016'da [1607-08] eşkıya savaşında şehit düşerek öldü. Öteki Hacı Beyzâde İlyas Bey, Mehmed Paşa'nın oğludur; Mehmed Paşa Veli Paşa'nın oğludur. O da beylerdendi ve 1030'da [1620-21] Lehistan (Polonya) savaşında öldü. Kardeşi Ali Bey'dir. Bunun oğulları Çavuşbaşı Mehmed Bey ile Mustafa Paşa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- züamâ: zeâmet sahipleri; yıllık geliri yüksek askerî dirlik (zeâmet) tasarruf eden sipahiler
- ümerâ: beyler, sancak beyleri
- eşkıyâ harbi: eşkıyaya, isyancılara karşı yapılan savaş
- Lehistân: Polonya
- çavûşbaşı: çavuşların başı; çavuşlar sarayda ve seferde haber ve emir taşıyan, düzeni sağlayan görevlilerdir
Üç Kuşakta Üç İlyas
Madde, Hacı Beyzâde ailesinin Veli Paşa'dan sonraki kollarını sayar. Veli Paşa'nın oğulları Ahmed ve Mehmed Paşalardır; Ahmed'in oğlu bir İlyas Bey, Mehmed'in oğlu da bir İlyas Bey'dir. Hüsameddin'in "Ahmed Paşa-Hacı Beyzâde" maddesi, Ahmed Paşa'nın 991 başında Revan beylerbeyiyken öldüğünü, oğlunun Amasya ayanından İlyas Bey olduğunu ve onun oğullarının Çavuşbaşı Mehmed Bey ile Vezir Mustafa Paşa olduğunu yazar. Bizim maddedeki son cümle "Bunun oğulları" derken hangi İlyas'ı ya da Ali'yi kastettiğini belirtmez. Öteki madde, bu iki oğlu Ahmed Paşa'nın oğlu İlyas'a bağlar; eğer öyleyse 1016'da ölen kişi Çavuşbaşı Mehmed Bey ile Mustafa Paşa'nın babasıdır. Bu bir okuma önerisidir ve kesin değildir.
Bir sonraki maddede (sıra 287) adı geçen İlyas Bey, Ali Bey'in oğludur ve "Hacı Beyzâde Mustafa Paşa'nın kethüdâlığında" sancak beyi olmuştur. Bu Mustafa Paşa'nın, bu maddenin sonunda anılan Mustafa Paşa olması olasıdır; ancak maddeler arasında açık bir bağ kurulmadığından bu yalnızca bir çıkarımdır.
1016 ve 1030 Savaşları
Hüsameddin ne 1016'daki "eşkıyâ harbi"nin ne de 1030'daki Lehistan savaşının yerini verir. 1016 yılı Mayıs 1607'de başlar. Celâlî isyanlarını anlatan TDV maddesi, Canbolatoğlu Ali'nin Halep ve Şam'a hâkim olduğu tehlikeli isyanın 1607'de Kuyucu Murad Paşa tarafından bastırıldığını yazar. Hüsameddin'in "eşkıyâ" sözüyle bu bastırma harekâtını kastetmiş olması mümkündür; metinde adı geçmediği için bu bir tahmindir.
1030 hicrî yılı Kasım 1620'de başlar. II. Osman 1620'de Hotin seferine çıkmış, Hotin Kalesi önünde Leh-Litvanya ordusuyla yapılan savaşlar 9 Ekim 1621'de Dinyester'in sınır sayıldığı bir antlaşmayla sona ermiştir. "Lehistan harbi"nin bu sefer olması makuldür; Hüsameddin'in bu kaydı başka bir kaynakla doğrulanamadı.
Başka kaynaklarda bu İlyas Beylere dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 345. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, "Ahmed Paşa-Hacı Beyzâde" maddesi; 7. Cilt, 287 sıra numaralı madde.
Kitaplar
- Müctebâ İlgürel, "Celâlî İsyanları", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993.
- Dariusz Kołodziejczyk, "Hotin", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1998.