İlyâs Ağa-Mütevellîzâde el-Hâc

Günümüz Türkçesiyle

Çeribaşı Camii mütevellisi İsa Çelebi'nin oğludur; İsa Çelebi Hacı Ali Ağa'nın oğlu, Ali Ağa da İlyas Çelebi'nin oğludur. Sipahilerin ünlülerindendi. Babasının yerine Çeribaşı vakfının mütevellisi iken 1081'de [1670-71] [270] Kandiye savaşında şehit düşerek öldü. Oğlu, ünlü fazıl Amasya müftüsü Hacı Ahmed Efendi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• mütevellî: vakıf yöneticisi
• sipâhi: atlı askerî sınıftan, çoğunlukla tımar sahibi asker
• meşâhir: ünlüler
• şehîden vefât: şehit olarak ölmek
• fâzıl: bilgili, erdemli

Kandiye Savaşı ve Tarih

Kandiye, Girit adasında bugün Iraklion denilen şehirdir. Osmanlılar yaklaşık yirmi üç yıl süren abluka ve kuşatmadan sonra şehri anlaşmayla teslim almıştır; teslim tarihi TDV'de 9 Rebîülâhir 1080 [6 Eylül 1669] olarak verilir. Hüsameddin ise İlyas Ağa'nın 1081'de Kandiye savaşında öldüğünü yazar; bu yıl teslimden yaklaşık sekiz ay sonra başlar. Ancak Fâzıl Ahmed Paşa Girit'ten ancak 12 Safer 1081'de [1 Temmuz 1670] ayrılmış, ada fethi de Suda, Spinalonga ve Granbusa kaleleri dışında tamamlanmıştır. Hüsameddin'in "Kandiye harbi" sözünün bu son çarpışmaları mı, yoksa bir yıl hatasını mı gösterdiği belirlenemedi; ikisi de olabilir.

Müftü Ahmed Efendi

Hüsameddin, Çeribaşı vakfının mütevellisi ve Amasya müftüsü Hacı Ahmed Efendi için ayrı bir madde yazmıştır. Ona göre Ahmed Efendi, Amasya müftüsü Müfessir Hızır, Pîrîzâde Hacı Hüseyin ve Dursunzâde Pîrî Mehmed Efendilerden ders almış, sonra Sivas müftüsü Antabî Mehmed Tefsîrî Efendi'den ve Tokat Hâtuniyye müderrisi olup 1111'de Amasya'da ölen Hacı İlyas Efendi'den öğrenimini tamamlamıştır. 1114'te Amasya Sultâniyyesi müderrisi, 1119'da ittifakla başayan olmuş; 1123 bayramının ilk günü ölen müftü İsmail Efendi'nin yerine müftü olmuştur. Metinde müftülükte kaldığı süre "iki yıldan fazla" ve ölüm tarihi "1226" diye verilir; iki yıl ile 1226 uyuşmaz, bu yıl büyük olasılıkla 1126'dır [1714]. Bu bir düzeltme önerisidir; kitabın basılı metni yılı 1226 olarak verir.

Aynı maddeye göre Ahmed Efendi, Çeribaşı Mahallesi'nin doğusunda Çorum Mezarlığı'nın altında bir medrese yaptırmış ve medresesinin bahçesine gömülmüştür. Halvetî tekkelerini inceleyen bir makale bu yapıyı 1704 tarihli olarak verir ve 1730'da yandıktan sonra yerine Mütevellîzâde Hacı Ali Ağa'nın bir Halvetî zaviyesi yaptırdığını yazar. Ahmed Efendi'nin oğlu Abdülbâki Efendi, torunu Şemseddîn Ahmed Efendi'dir. Hüsameddin, Şemseddîn adlı bir soyundan geleni çocukluğunda hayatta gördüğünü, evinin Çeribaşı Camii'nin kıble yanında olduğunu söyler.

Soy Zincirindeki Fark

Bu madde İlyas Ağa'nın soyunu İsa Çelebi, Ali Ağa ve İlyas Çelebi olarak sıralar. Ahmed Efendi'nin kendi maddesinde ise İlyas Ağa'nın soyu "Ahmed Çelebi bin İsa bin Ali bin İlyas" diye yazılıdır; yani zincire bir "Ahmed Çelebi" eklenir ve İsa, İlyas Ağa'nın babası değil dedesi olur. Bu iki sıralama birbirini tutmaz; hangisinin doğru olduğu kitaptan çıkarılamaz.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 346. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, "Ahmed Efendi-Mütevellîzâde el-Hâc" maddesi.

Kitaplar

• Ersin Gülsoy, "Kandiye", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2001.
• Abdülkadir Özcan, "Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2002.
• Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar, sayı 5, Ankara 2018, s. 91–118.