Amasyalıdır. Sipahilerden Ali Ağa bin İsa Çelebi bin Ali Ağa’nın mahdûmudur. Amasya‘da allâme-i meşhûr Müfessir Hızır Efendi’nin halka-i tedrîsinde ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm oldu. Tedrîs-i ulûm esnâsında Amasya medreselerini devrederek ll06 cumâdelûlâsının evâsıtında Mehmed Efendi’nin ref’inden Hâtuniye-i Tokat müderrisi oldu.
ll07 senesi zilka’desinde bunun azlinden Mehmed Efendi iâde edildiği münâsebetle Amasya’ya avdet edib tekâüd vazîfesi verildi. 1111 senesi zilhiccesinde dâr-ı bekâya [271] rihlet etdi. Meşâhir-i fuzalâdan muhakkik, usûl ve fürû’da mâhir bir zât idi. Mahdûmu Râzî Yûsuf Efendi kibâr-ı mevâlîdendir.
Garîbe
l307 senesi zilka’desinde “Dersi tamâm” demekle meşhûr Müftîzâde Ömer Efendi’yi rüyâda gördüğüm esnâda üstâdını sormuşdum. Üstâdının sâhib-i terceme olduğunu ve muhtasar tercemesini beyân etdikden sonra bu zâtın tarih-i vefâtını sordum. Yazdığım tarihde vefât etdiğini ve Sultân Bâyezîd Mektebi bahçesinde caddeye nâzır pencerenin önünde medfûn olduğunu beyân ederek kabrini gösterdi.
Fi’l-hakika pencerenin önünde seng-i mezârını gördüm. Bâlâda yazdığım tarihin seng-i mezârında aynen mahkûk olduğunu müşâhede etdim. Bu zâtın adını ve tercemesini ve tarih-i vefâtını nerede bulabileceğimi sordum. Herhalde bunları hakkıyla ararsan bulursun demişti. Tarihime bu zâtı ihtiyâten yazmamışdım. Çünkü mezkûr bahçede kabîr yoktu.
Aradan yirmi altı yıl geçti. Evkâf mahzen evrâkını [272] tetkîke me’mûr oldum. l333’de esnâ-yı tedkîkâtımda “Tokat Mâliye ve Tekâüd Defterleri” elime geçdi. Tekâüd Defteri’nde;
مدرس خاتونيهء توقاد موالان الياس افندى بن على عن رفع موالان حممد افندى اواسط مجاذى االوىل سنة ٦٠١١¹⁶³
Ve diğer bir mahallinde;
متقاعد موالان الياس افندى بن على عن خاتونيهء توقاد ذو القعده سنة ٧٠١١ در اماسيهمقيم¹⁶⁴
Ve bunun bâlâsında;
در اماسيه۱۱۱۱ فوت شد ىف زى احلجه سنة¹⁶⁵
diye yazılı bulundu.¹⁶⁶ Bu kayıtları görünce gördüğüm rü’yâ hâtırıma geldi. O kadar sevindim ki hâneme avdetimle derhal hazret-i fâzılın ism-i şerîfini ve tercemesini ve tarih-i vefâtını Ders-i tamâm Ömer Efendi Hazretlerinin bana tarif ve beyânı vechile tarihime yazdım. Rüyâmın sıdkından dolayı Cenâb-ı Hakk’a teşekkür etdim.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Sipahilerden Ali Ağa'nın oğludur; Ali Ağa İsa Çelebi'nin oğlu, İsa Çelebi de Ali Ağa'nın oğludur. Amasya'da ünlü büyük âlim Müfessir Hızır Efendi'nin ders halkasında öğrenimini tamamlayıp herkese açık ders veren müderris (ders-i âm) oldu. Ders verdiği sırada Amasya medreselerini dolaşarak 1106 Cumâdelûlâ'sının ortalarında [1694-95], Mehmed Efendi'nin görevden alınması üzerine Tokat Hâtuniye Medresesi müderrisi oldu.
1107 zilkadesinde [1695-96] Mehmed Efendi göreve iade edildiğinden Amasya'ya dönüp kendisine emeklilik (tekâüt) görevi verildi. 1111 zilhiccesinde [1699-1700] [271] ahirete göçtü. Ünlü fazıllardan, araştırmacı, usûl ve fürûda usta bir zat idi. Oğlu Râzî Yûsuf Efendi yüksek rütbeli müderrislerdendir.
Garîbe (Şaşırtıcı Bir Olay)
1307 zilkadesinde [1889-90], "Dersi tamâm" diye ünlü Müftîzâde Ömer Efendi'yi rüyada gördüğüm sırada hocasını sormuştum. Hocasının bu madde sahibi olduğunu söyleyip kısa hayat hikâyesini anlattıktan sonra ona bu zatın ölüm tarihini sordum. Yazdığım tarihte öldüğünü ve Sultan Bayezid Mektebi bahçesinde, caddeye bakan pencerenin önünde gömülü olduğunu söyleyerek kabrini gösterdi.
Gerçekten pencerenin önünde mezar taşını gördüm. Yukarıda yazdığım tarihin mezar taşında aynen kazılı olduğunu da gördüm. Bu zatın adını, hayat hikâyesini ve ölüm tarihini nerede bulabileceğimi sordum. "Bunları gereğince ararsan bulursun" demişti. Tarihime bu zatı ihtiyatla yazmamıştım, çünkü anılan bahçede kabir yoktu.
Aradan yirmi altı yıl geçti. Evkâf mahzenindeki (vakıf arşivindeki) evrakı [272] incelemekle görevlendirildim. 1333'te [1914-15] incelemelerim sırasında "Tokat Mâliye ve Tekâüd Defterleri" elime geçti. Tekâüd Defteri'nde şu anlamda bir kayıt vardı: "Tokat Hâtuniyye müderrisi Mevlânâ İlyas Efendi bin Ali adına; Mevlânâ Mehmed Efendi'nin kaldırılması üzerine, 1106 yılı Cumâdelûlâ ayı ortaları."
Başka bir yerde de şu anlamda bir kayıt vardı: "Tokat Hâtuniyye'den emekli Mevlânâ İlyas Efendi bin Ali, 1107 yılı Zilkâde, Amasya'da ikamet ediyor."
Bunun üstünde de şu anlamda bir kayıt yazılıydı: "1111 yılı Zilhiccesinde Amasya'da öldü." Böyle yazılı bulundu. Bu kayıtları görünce gördüğüm rüya aklıma geldi. O kadar sevindim ki evime dönünce hemen bu fazıl zatın adını, hayat hikâyesini ve ölüm tarihini, Ders-i Tamâm Ömer Efendi Hazretleri'nin bana tarif ettiği biçimde tarihime yazdım. Rüyamın doğruluğundan dolayı Allah'a şükrettim.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- halka-i tedrîs: ders halkası, hocanın çevresinde toplanan öğrenci topluluğu
- ikmâl-i tahsîl: öğrenimi tamamlama
- ders-i âm: herkese açık ders veren müderris
- ref': kaldırma; burada görevden alma
- azl: görevden alınma
- iâde: geri verme, göreve döndürme
- tekâüd: emeklilik
- muhakkik: araştırmacı, doğrusunu ortaya koyan âlim
- usûl ve fürû': fıkhın usulü ile ayrıntı dalları
- kibâr-ı mevâlî: yüksek rütbeli müderrisler
- garîbe: şaşırtıcı, olağandışı olay
- seng-i mezâr: mezar taşı
- terceme: hayat hikâyesi
- evkâf mahzeni: vakıf arşivi, belge deposu
- mütekâid: emekli
Tokat Hâtuniye Medresesi
Metindeki Hâtuniye, Tokat'taki Hatuniye Külliyesi'ne bağlı medresedir. Külliye, II. Bayezid'in annesi Gülbahar Hatun adına 1485'te yaptırılmıştır; cami, imaret ve medreseden oluşur. Aynı adı taşıyan Amasya Hatuniye Camii bundan farklıdır ve II. Bayezid'in hanımlarından Bülbül Hatun tarafından yaptırılmıştır; metinde söz edilen Tokat'taki medresedir. Kitabın 166 numaralı dipnotu, bu kayıtlardan hareketle Hâtuniye müderrisinin altmış akçe, emeklisinin kırk akçe aldığını belirtir.
Kayıtlar, bir müderrisliğin görevden alma ve göreve iade yoluyla kısa sürede el değiştirebildiğini gösterir: İlyas Efendi 1106 Cumâdelûlâ'sının ortasında atanmış, 1107 zilkadesinde Mehmed Efendi göreve dönünce emekli maaşı bağlanarak Amasya'da ikamet eder görünmüştür. Atamayla emeklilik arasında yaklaşık bir buçuk yıl vardır; İlyas Efendi'nin bu sürede Tokat'ta fiilen bulunup bulunmadığı kayıtlardan anlaşılmaz.
Hocası ve Öğrencileri
Hüsameddin'in başka bir maddesine göre Müfessir Hızır Efendi Amasya müftüsüdür; ders halkasından yetişen en az üç kişi ayrı maddelerde anılır. Mütevellîzâde Ahmed Efendi için yazdığı maddede ise Ahmed Efendi'nin öğrenimini Müfessir Hızır'dan sonra, Tokat Hâtuniyye müderrisi olup 1111'de Amasya'da ölen İlyas Efendi'den tamamladığı yazılıdır; bu İlyas Efendi buradaki madde sahibidir. İlyas Efendi'nin soy zinciri (Ali Ağa bin İsa Çelebi bin Ali Ağa), sıra 288'deki İlyas Ağa'nın babası İsa Çelebi bin Ali Ağa ile aynı adları taşır; bu yüzden büyük olasılıkla Mütevellîzâde ailesindendir. Kitap bunu açıkça söylemez, bu bir çıkarımdır.
Rüyayla Gelen Madde
"Garîbe" bölümünde Hüsameddin bu maddeyi nasıl yazdığını anlatır. Bir rüyada "Dersi tamâm" Ömer Efendi ona İlyas Efendi'nin ölüm yılını ve mezarının yerini bildirmiş, Hüsameddin 1333'te Tokat defterlerini inceleyince kayıtları bulmuştur. Kitaba göre bu madde, rüyanın söylediği ölüm tarihi (1111) defterde de çıkınca yazılmıştır. Rüya anlatısı Hüsameddin'in kendi tanıklığıdır; mezar taşı ve bahçenin bugünkü durumu hakkında bağımsız bir kayda ulaşılamadı. Rüyadaki kişi, Hüsameddin'in başka bir maddesinde Abdurrahmân Efendizâde "Dersitamâm" Ömer Efendi olarak anılan âlimle aynı olabilir; o madde onu, 1107'de ölen Dursunzâde Pîr Mehmed Efendi'nin soyundan gösterir. Bu bağ bir tahmindir. Rüyada verilen "Müftîzâde" lakabı ile "Abdurrahmân Efendizâde" arasındaki fark da açıklanmamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 346–347. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, "Ahmed Efendi-Mütevellîzâde el-Hâc" maddesi; 7. Cilt, "Pîr Mehmed Efendi-Dursunzâde el-Hâc" maddesi.
Kitaplar
- İ. Aydın Yüksel, "Hatuniye Camii (Amasya)", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1997.
Diğer kaynaklar