Amasyalıdır. Beylerbeyi Veli Paşa bin el-Hâc İlyâs Bey’in mahdûmudur. Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Mustafa Hân bin Sultân Süleyman Hân’ın ma’iyyet-i ümerâsından olup 960 senesi şevvâlinde müşârün-ileyhin şehâdetinden sonra mîrlivâ ve 964’de Karahisâr-ı Şarkî beyi oldu.
966’da Çorum ve 977’de Amasya sancaklarına mîrlivâ görüldü. 977 senesi recebinin evâhirinde Kefe ve ba’dehû Basra, Lahsa Beylerbeyi olduğu halde 983’de Lahsa’da vefât etdi. Kibâr-ı ümerâdan idi. Mahdûmu Mehmed Bey ve birâderleri Ahmed, Mehmed Paşalardır. [268]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Beylerbeyi Veli Paşa'nın oğludur; Veli Paşa da Hacı İlyas Bey'in oğludur. Amasya valisi Şehzade Sultan Mustafa Han'ın, yani Sultan Süleyman Han'ın oğlunun maiyetindeki beylerdendi. Adı geçen şehzadenin 960 şevvalinde [Ekim 1553] şehit edilmesinden sonra sancak beyi (mîrlivâ) oldu ve 964'te [1556-57] Karahisâr-ı Şarkî sancak beyliğine getirildi.
966'da [1558-59] Çorum, 977'de [1569-70] Amasya sancaklarına sancak beyi tayin edildi. 977 recebinin sonlarında Kefe, daha sonra Basra ve Lahsa beylerbeyi iken 983'te [1575-76] Lahsa'da öldü. Büyük beylerdendi. Oğlu Mehmed Bey'dir; kardeşleri Ahmed ve Mehmed Paşalardır. [268]
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ma'iyyet-i ümerâ: bir komutanın ya da şehzadenin yanında görevli beyler topluluğu
- müşârün-ileyh: kendisine işaret edilen, adı geçen kişi
- şehâdet: şehit olma; burada Şehzade Mustafa'nın öldürülmesi
- mîrlivâ: sancak beyi
- evâhir: sonlar, sonuncu günler
- kibâr-ı ümerâ: büyük beyler
Şehzade Mustafa'nın Çevresi
Metindeki "şehâdet", Kanunî Sultan Süleyman'ın büyük oğlu Şehzade Mustafa'nın 1553'te Konya Ereğlisi yakınlarındaki ordugâhta öldürülmesidir. Şehzade Mustafa Amasya'ya Safer 948'de [Haziran 1541] gönderilmiş, ölümü 960 şevvalinde [Ekim 1553] gerçekleşmiştir; bu tarihler TDV maddesinden alınmıştır. Amasya sancakbeyliğine tayin yılı ise bir araştırmada 1538 olarak verilir, TDV maddesi ise Manisa'dan Amasya'ya nakli 1541'e yerleştirir. Hüsameddin'in aynı olay için kullandığı "960 senesi şevvâli" tarihi her iki yazıyla da uyuşur.
Hacı Beyzâde ailesinin birçok ferdi şehzadelerin maiyetinde görev almıştır. Hüsameddin'in Ahmed Paşa maddesine göre, İlyas Paşa'nın kardeşi Ahmed Paşa 962'de Amasya hâslarının emini, 965'teki şehzadeler olayında II. Selim'in tarafında, 974'te II. Selim'in padişah olup oğlu Şehzade Murad'ın Amasya valisi atanmasıyla onun maiyetinde saray muhafızıydı. 982'den sonra sırasıyla Musul, Çıldır, Nahçıvan, Tiflis ve Revan beylerbeyi oldu; 988'de Gürcülerle savaşta yenildiği için azledildi, 991 başında Özdemiroğlu Osman Paşa'nın maiyetinde savaşırken öldü. Bu ayrıntılar Hüsameddin'in kendi tercüme kayıtlarına dayanır.
Lahsa Beylerbeyiliği
Lahsa, bugünkü Suudi Arabistan'ın doğusunda, Basra Körfezi kıyısındaki bölgedir. Osmanlı kaynaklarında Ahsâ adının harf-i tarifle birlikte telaffuzundan doğan Lahsâ biçimi kullanılır. Bölge Portekiz tehlikesinin belirmesi üzerine 1547'de Osmanlı egemenliğine alınarak Basra beylerbeyiliğine bağlanmış, muhtemelen 1553'ten sonra ayrı beylerbeyilik olmuştur; kimi kaynaklarda beylerbeyiliğin 1552'de kurulduğu yazılır. Lahsa beylerbeyi ilk dönemlerde Bağdat ve Suriye'de valilik yapmış kişiler arasından seçilirdi. İlyas Paşa ise Anadolu sancaklarından ve Kefe'den gelmiştir; bu, aynı kaynağın belirttiği genel eğilimden ayrı görünür. Tek örnekle bir sonuç çıkarılamaz ve Hüsameddin'in verdiği sıralama başka bir kaynakla sınanamadı.
Aynı Aileden Başka Bir Veli Paşa
Bir araştırmada, Amasya sancak beyi olan bir Veli Paşa'nın 1534'te yönetimiyle Safevi propagandasına bağlı isyanların bastırıldığı yazılır. Bu Veli Paşa ile Hüsameddin'in İlyas'ın babası olarak andığı beylerbeyi Veli Paşa arasında bir bağ kurulup kurulamayacağı kaynaklardan anlaşılamadı. Aynı adı taşıyan iki kişi de olabilir, tek kişi de olabilir; yalnızca adın ve görevin (Amasya sancakbeyliği) örtüştüğü söylenebilir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 345. amasya.bel.tr
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 6. Cilt, "Ahmed Paşa-Hacı Beyzâde" maddesi; 7. Cilt, "İlyâs Bey-Hacı Beyzâde" maddeleri.
Kitaplar
- Şerafettin Turan, "Mustafa Çelebi", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2020.
Diğer kaynaklar
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri".