Kedağralıdır. Bir müddet Kedağra Emîri olan sülâle-i Dânîşmendiye’den Sultân Kemal Dânîşmend Gâzi bin Melik Bahşâyîş Gâzi bin Feleküddîn Hamza Gâzi bin Emîr Sâdeddîn Sulî Gâzi bin Emîr Hüsâmeddîn Hasan bin el-Hâc Sinâneddîn Yûsuf bin Emîr Mücâhid Cemaleddîn İsmâil Gâzi bin Mecdeddîn Yağıbasan Gâzi bin Seyfeddîn İsmâil Gâzi bin Şemseddîn Melik Dânîşmend Gâzi mahdûmudur.
Pederinin Kedağra’da emâreti zamanında Sultân Murâd-ı Sânî Amasya Vâlisi iken Amasya‘ya geldi. Sultân Murâd Hân’ın [262] cülûsunda Geldiklân kazâsından verilen ağır zeâmetle taltîf edilip 845 hudûdunda vefât etdi. Mahdûmu Mahmûd Gâzi Bey ve birâderi Hamid Gâzi Bey’dir. Bunun mahdûmu İne Bey ümerâdandır.
Günümüz Türkçesiyle
Kedağralıdır. Bir süre Kedağra emiri olan Danişmendli hanedanından Sultan Kemal Danişmend Gazi'nin oğludur. Kemal Danişmend Gazi, Melik Bahşâyiş Gazi'nin oğlu; o, Feleküddin Hamza Gazi'nin oğlu; o, Emir Sâdeddin Sulî Gazi'nin oğlu; o, Emir Hüsâmeddin Hasan'ın oğlu; o, Hacı Sinâneddin Yûsuf'un oğlu; o, Emir Mücâhid Cemaleddin İsmâil Gazi'nin oğlu; o, Mecdeddin Yağıbasan Gazi'nin oğlu; o, Seyfeddin İsmâil Gazi'nin oğlu; o da Şemseddin Melik Danişmend Gazi'nin oğludur.
Babasının Kedağra'daki emirliği sırasında, Sultan II. Murad Amasya valisiyken Amasya'ya geldi. Sultan Murad Han'ın tahta çıkışında Geldiklân kazasından verilen büyük bir zeâmetle ödüllendirildi ve 845 dolaylarında [1441-42] öldü. Oğlu Mahmud Gazi Bey ile onun kardeşi Hamid Gazi Bey'dir. Bunun oğlu İne Bey beylerdendir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- emâret: emirlik, bir yerin idaresi
- sülâle-i Dânişmendiye: Danişmendli hanedanı
- mahdûm: oğul
- vâlî: vali, bir bölgenin idarecisi
- cülûs: tahta çıkış
- kazâ: idarî bölüm, ilçe
- zeâmet: yıllık geliri yüksek askerî dirlik
- taltîf: ödüllendirme, lütufla karşılama
- hudûdunda: dolaylarında
- ümerâ: beyler
Danişmendliler ve Amasya
Amasya'nın Türkler tarafından ne zaman alındığı kesin bilinmez; ancak şehir Danişmendliler'in idaresindeydi ve bu hâkimiyet Selçuklu Sultanı II. Kılıcarslan'ın (1155-1192) Danişmendli topraklarını ilhakına kadar sürdü. Maddenin konusu olan İlyas Çelebi'nin soyunu Şemseddin Melik Danişmend Gazi'ye bağlayan zincir on kuşaklıktır. Zincirin Danişmend Gazi'ye ulaştığı Hüsameddin'in aktarımıdır; adlar ve sıra okunan kaynaklarda doğrulanamadı.
Kedağra ve Geldiklân
Hüsameddin'in "Kedağra" dediği yer bugünkü Vezirköprü'dür; Amasya sancağının 1854-1855 yıllarındaki kaza listesinde de "Vadi-i Kedağra nam-ı diğer Vezirköprü" kaydı geçer. Amasya'daki Kadılar Türbesi'ni anlatan bir kaynak da Hüsameddin'e dayanarak "Kedağra (Vezirköprü) kadısı" ifadesini kullanır. İlyas Çelebi'nin babası bu kazanın emiri olmuştur. Bu emirliğe dair başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.
Zeâmetin verildiği Geldiklân, Amasya'nın batı taraflarını kaplayan eski bir idarî birimdir; merkezi bugün Amasya merkez ilçeye bağlı Ortaköy'dür. Hüsameddin'in aktardığına göre adı, Danişmendliler zamanında bu yöreye yerleştirilen Harzemli Afşar beylerinden Baygeldi'nin çiftliğinden gelir ("Baygeldi Alanı", sonra "Geldi Alan", sonra Geldiklân). Hüsameddin'in kullandığı "ağır zeâmet" terimi gelirin yüksekliğini anlatır; bu zeâmetin yıllık geliri okunan kaynaklarda bulunamadı.
II. Murad ve Amasya
Murad Zilhicce 806'da [Haziran 1404] Amasya'da doğdu. On iki yaşına girince Amasya, Tokat, Sivas, Çorum ve Osmancık bölgelerini içine alan Rum vilayeti beyliğiyle Amasya'ya gönderildi. 1421'de babası Mehmed Çelebi'nin ölümüyle tahta geçti. Hüsameddin'in "Murad Amasya valisiyken" ifadesi bu dönemi anlatır; bu durumda İlyas Çelebi'nin Amasya'ya gelişi, Murad'ın Amasya valiliği yıllarına, yani 1421'de tahta çıkışına kadarki döneme denk düşmelidir; bu bir çıkarımdır. Murad'ın tahta çıktığı sırada Anadolu'daki beylerin bir kısmı ayaklanmış, Murad da elçiler göndererek beyleri yatıştırmaya çalışmıştır. Zeâmetin bu ortamda verilmiş olması akla yakındır, ancak kaynaklarda bu atamaya dair bir kayıt bulunamadı; bu bir çıkarımdır.
Mahmud Gazi Bey, Hamid Gazi Bey ve İne Bey hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 343–343. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Kitaplar