Amasyalıdır. Şa’bân bin Ali mahdûmudur. Lakabı Şücaeddîn’dir. Amasya hükümdârı Hacı Şadgeldi Paşa’nın ve mahdûmu Fahreddîn Ahmed Paşa’nın tabîb-i hâssı olan Mevlâna Burhâneddîn Ahmed Çelebi’den fünûn-ı tıbbiyeyi ve Mevlânâ Hüsâmeddîn Hasan el-Hoyî’den ulûm-ı edebiyye ve şer’iyyeyi ahz ve tahsîl edib tabîb oldu.
Çelebi Sultân Mehmed ve şehzâdesi Sultân Murâd Hânlara Amasya‘da hekîmbaşı ve dârü’ş-şifâ tabîbi olup büyük bir şöhret kazandı. Sultân Bâyezîd câmi-i şerîfinin taraf-ı garbîsi olan mahalle bunun nâmıyla şöhret buldu. 831 sâlinden sonra vefât etdi. Âlim, tabîb-i hâzık, halûk bir hekîm-i meşhûr idi. Birâderi İbrâhim Çelebi hattâtdır. [259]
İstanbul kütübhânelerini teftîş esnâsında “Şerh-i Mûciz” kitâbının sonunda şu kitâbesi görüldü:
سوده الفقير العبد العطشان الى رحمة ربه الرحمن حاجى الياس بن شعبان يوم األربعاء
الرابع عشر من جمادى األولى سنة خمس و عشرين و ثمانمائة بمدينة اماسيه ¹⁵⁸
Amasya‘da bugün “Akbilek Bağları” demekle meşhûr olan bağlar, bunun mülkü olup “Hekim Bahçesi” demekle meşhûr olduğu Yörgüç Paşa vakfiyesinde mezkûrdur. Sonra buraları Yörgüç Paşa, hekîm-i müşârün-ileyhin mahdûmu Alâeddîn Ali Çelebi’den alıp 840’da vakfetmişdir.
Hekim-i müşârün-ileyhin hafîdi Mevlânâ Şerefeddîn İsa Çelebi bin Alâeddîn Ali Çelebi 873’de Amasya Dârüşşifâsı tabîbi ve Sultân Bâyezîd-i Sânî hekîm-i hâssı idi. Bunun birâderi Abdullah Çelebi ve bunun mahdûmu İlyâs Çelebi de etıbbâdan idi. Bunlara “Hacı İlyâsoğulları” dendi. Diğer birâderi de İlyâs Çelebi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Ali oğlu Şaban'ın oğludur. Lakabı Şücaeddin'dir. Amasya hükümdarı Hacı Şadgeldi Paşa'nın ve oğlu Fahreddin Ahmed Paşa'nın özel hekimi olan Mevlânâ Burhâneddin Ahmed Çelebi'den tıp ilimlerini, Mevlânâ Hüsâmeddin Hasan el-Hoyî'den edebiyat ve dinî ilimleri alıp öğrenerek hekim oldu.
Çelebi Sultan Mehmed ile oğlu Sultan Murad Han'a Amasya'da hekimbaşı ve dârüşşifâ (hastane) hekimi olarak büyük ün kazandı. Sultan Bayezid Camii'nin batı tarafındaki mahalle onun adıyla tanındı. 831'den [1427-28] sonra öldü. Âlim, usta, iyi huylu, ünlü bir hekimdi. Kardeşi İbrahim Çelebi hattattır.
İstanbul kütüphaneleri denetlenirken "Şerh-i Mûciz" kitabının sonunda şu kayıt görüldü:
Rahman olan Rabbinin rahmetine muhtaç fakir kul Hacı İlyas bin Şaban, bunu 825 yılı Cumâdelûlâ'nın on dördüncü günü, Çarşamba, Amasya şehrinde yazdı. (Arapça kaydın anlamı)
Amasya'da bugün "Akbilek Bağları" diye ünlü bağlar onun mülküydü; "Hekim Bahçesi" diye bilindiği Yörgüç Paşa vakfiyesinde anılır. Sonra buraları Yörgüç Paşa, adı geçen hekimin oğlu Alâeddin Ali Çelebi'den alıp 840'ta [1436-37] vakfetmiştir.
Adı geçen hekimin torunu Mevlânâ Şerefeddin İsa Çelebi, Alâeddin Ali Çelebi'nin oğlu olup 873'te [1468-69] Amasya Dârüşşifâsı hekimi ve II. Sultan Bayezid'in özel hekimiydi. Bunun kardeşi Abdullah Çelebi ve onun oğlu İlyas Çelebi de hekimlerdendi. Bunlara "Hacı İlyasoğulları" dendi. Öbür kardeşi de İlyas Çelebi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tabîb-i hâss: hükümdarın özel hekimi
- fünûn-ı tıbbiyye: tıp ilimleri
- ulûm-ı edebiyye ve şer'iyye: edebiyat ve dinî (şer'î) ilimler
- ahz ve tahsîl: alıp öğrenme
- dârüşşifâ: hastane, şifa evi
- tabîb-i hâzık: becerikli, usta hekim
- halûk: iyi huylu
- kitâbe: burada, bir el yazması kitabın sonundaki yazı kaydı
- mezkûr, müşârün-ileyh: adı geçen
- hafîd: torun
- etıbbâ: hekimler
Hacı İlyas Çelebi ve Sabuncuoğlu Ailesi
Nuran Yıldırım'ın Sabuncuoğlu Şerefeddin maddesine göre Şerefeddin, bugün Amasya'da Sabuncuoğlu (Hacı İlyas) denilen bir mahallede adı yaşayan ünlü bir hekim ailesine mensuptur ve Çelebi Sultan Mehmed'in hekimbaşısı Sabuncuoğlu Mevlânâ el-Hâc İlyas Çelebi Bey'in torunudur. Hüsameddin'in Hacı İlyas Çelebi için yazdığı mahalle bilgisi bu kayıtla örtüşür. Aynı madde Şerefeddin'in 788'de [1386] doğduğunu, Amasya Dârüşşifâsı'nda on dört yıl hekimlik yaptığını, 870'te [1465] Cerrâhiyye-i İlhâniyye'yi, 873'te [1468] Mücerrebnâme'yi yazdığını bildirir.
Hüsameddin'in metninde 873'te Amasya Dârüşşifâsı hekimi olarak anılan torun "Şerefeddin İsa Çelebi" ile Sabuncuoğlu Şerefeddin'in aynı kişi olması akla yakındır: ikisi de Hacı İlyas'ın torunudur, ad ve tarih uyuşur. Yıldırım'ın maddesi Şerefeddin'in babasının veya "İsa" adının geçtiği bir bilgiyi vermez; bu yüzden özdeşlik bir çıkarım olarak kalır.
Hocası ve Dönemi
Metin, İlyas Çelebi'nin hocasını Amasya hükümdarı Hacı Şadgeldi Paşa'nın özel hekimi olarak anar. Şadgeldi 1359'dan 1381'deki ölümüne kadar Amasya emiriydi; Kadı Burhâneddin ile yaptığı savaşta öldürüldü. Dolayısıyla hocanın hekimliği on dördüncü yüzyılın ikinci yarısına aittir. İlyas Çelebi'nin tıp eğitimini hangi yıllarda aldığı metinde belirtilmez; 825'te [1422] hâlâ yazı yazdığı kitap sonu kaydından anlaşılır.
Amasya Dârüşşifâsı 1308-1309'da İlhanlı Sultanı Olcaytu ile eşi Yıldız Hatun adına yaptırılmıştır. Orada çok sayıda ünlü hekim yetişmiş; ruh hastaları müzik ve konuşmayla tedavi edilmiştir. İlyas Çelebi'nin hekimbaşılık yaptığı Çelebi Mehmed ve Murad dönemi, yapının kuruluşundan yaklaşık bir asır sonrasıdır.
Hekim Bahçesi ve Yörgüç Paşa
Hüsameddin'in aktardığına göre Yörgüç Paşa, İlyas Çelebi'nin oğlu Alâeddin Ali Çelebi'den aldığı bahçeleri 840'ta [1436-37] vakfetmiştir. Fahameddin Başar'ın Yörgüç Paşa maddesine göre Paşa 845'te [1441-42] öldü ve Amasya'da cami, medrese, imaret ve iki hamam yaptırmıştır; vakfiyesinden de söz edilir. Bu tarih sırası Hüsameddin'in anlattığıyla çelişmez. Vakfiyedeki "Hekim Bahçesi" kaydı okunan kaynaklarda doğrulanamadı; bu bilgi Hüsameddin'e dayanmaktadır.
"Şerh-i Mûciz" yazmasının bugünkü yeri ile kitap sonu kaydının metni de okunan kaynaklarda bulunamadı. Takvim hesabına göre 14 Cumâdelûlâ 825, gerçekten bir Çarşamba gününe denk gelir; bu denetim bizim hesabımızdır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 342–342. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar