AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İlyâs Bey-Hacı Beyzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 344 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Amasya vâlisi iken Sultân Bâyezîd-i Sânî defterdârı olan el-Hâc Perviz Bey’in mahdûmudur. Yavuz Sultân Selîm Hân ümerâsından olup Çaldıran harbinde aldığı yaradan dolayı tekâüd edilip 924’de mâlik olduğu Çayköy ve Dereköy çiftliğini evlâdına vakf ve ba’dehû vefât etdi. Mahdûmları Veli, Hamza Beylerdir. Veli Paşa, muahharan Beylerbeyi oldu.¹⁶² [266]

Dipnotlar

  • 162 Bu vakfa evlâdı neslen ba’de neslin mütevellî ve mutasarrıf olarak ll39’da evlâdından Hacı Hasan Ağa bin Mehmed Ağa ll40’da ref’inden birâderi Ali Ağa ve ll58’de vefâtıyla diğer birâderi Abdullah Ağa mütevellî oldu. ll6l’de Abdullah Ağa’nın ref’iyle İbrâhim Ağa bin Ali Ağa bin Mehmed Ağa mütevellî olup ll95 cumâdelûlâsının yirmi ikisinde vefâtıyla mahdûmu Selim Ağa ve l223’de kasr-ı yediyle oğulları İbrâhim, Muslî Ağalar mütevellî oldu. l247’de Muslî Ağa’nın vefâtıyla Mehmed Ağa bin İbrâhim bin Ali bin Mehmed’in oğulları Mustafa, Osmân Ağalar mütevellî oldu. l270’de Osmân Ağa’nın fevtiyle oğlu Âbidîn Ağa ve l285’de Mustafa Ağa’nın vefâtıyla oğulları Halil, Mehmed Ağalar mütevellî olmuşlardı.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Amasya valisi iken Sultan II. Bayezid'in defterdarı olan Hacı Perviz Bey'in oğludur. Yavuz Sultan Selim Han'ın beylerindendi; Çaldıran savaşında aldığı yara yüzünden emekli edilip 924'te [1518-19] sahibi olduğu Çayköy ve Dereköy çiftliğini çocuklarına vakfetti ve ardından öldü. Oğulları Veli ve Hamza Beylerdir. Veli Paşa daha sonra beylerbeyi oldu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • defterdâr: mali işlerle ve kayıtlarla ilgili görevli, hazine sorumlusu
  • ümerâ: beyler
  • mahdûm: oğul
  • tekâüd: emekli edilme
  • mâlik olduğu: sahibi olduğu
  • çiftlik: işlenen tarım arazisi ve ona bağlı yapılar
  • vakf: gelirini bir hayır amacına ya da aileye ayırma
  • ba'dehû: bundan sonra
  • beylerbeyi: bir eyaletin başındaki üst düzey idareci

Çaldıran Savaşı

Mustafa Çetin Varlık'ın maddesine göre Çaldıran Savaşı, Yavuz Sultan Selim ile Safevî hükümdarı Şah İsmâil arasında Çaldıran ovasında 23 Ağustos 1514'te yapıldı. Savaş, Şah'ın emrindeki 40.000 seçkin süvarinin saldırısıyla başladı; topçuların ve seyyar topların etkili ateşi sonucu Osmanlılar kesin galibiyet kazandı. Her iki taraftan da çok sayıda asker öldü; Osmanlılar'dan Rumeli beylerbeyi ile on sancak beyi hayatını kaybetti. Hüsameddin'in Perviz Bey'in oğlu için yazdığı "Çaldıran harbinde aldığı yara", Osmanlı ordusunun ağır kayıp verdiği bu muharebeye işaret eder. Yarası dolayısıyla emekli edildiği bilgisi Hüsameddin'e dayanır, okunan başka kaynakta doğrulanamadı.

Savaştan sonra Yavuz Sultan Selim Tebriz'e girdi, geri dönerken yeniçeri ayaklanmaları yaşandı. Şah İsmâil'den bir elçilik heyeti Selim Amasya'dayken geldi, ancak padişah heyeti kabul etmedi.

Şehzade Bayezid Dönemi Amasya

Maddede, Perviz Bey'in "Amasya valisiyken Bayezid'in defterdarı" olduğu söylenir. Amasya, Çelebi Mehmed'den itibaren II. Murad, Fâtih ve II. Bayezid'in sancak beyi olarak bulunduğu şehzade merkeziydi. Perviz Bey'in Bayezid'in Amasya'daki yıllarında onun mali işlerini yürüttüğü anlaşılır; ayrıntı verilmez. Defterdarlığın hangi yıllara denk geldiği, "Hacı" unvanının nereden geldiği ve Perviz Bey'in başka görevleri okunan kaynaklarda bulunamadı.

Vakıf ve Mütevelli Sırası

Hüsameddin'in dipnotu, Çayköy ve Dereköy çiftliği vakfının bir ailenin soyu içinde mütevelli olarak sürdürüldüğünü gösterir. Dipnotta anılan sıra 1139'da [1726-27] Hacı Hasan Ağa bin Mehmed Ağa ile başlar ve 1285'te [1868-69] Halil ile Mehmed Ağaların mütevelli olmasına dek uzanır. Vakıf 924'ten [1518-19] bu kayda kadar üç buçuk asra yakın süre aile içinde yürütülmüş görünür; ancak sıra yalnızca Hüsameddin'e dayanır, tahrir ya da vakıf defterleriyle karşılaştırılması okunan kaynaklarda mümkün olmadı. Çayköy ve Dereköy adlı yerleşimlerin bugünkü hangi köylere denk geldiği de doğrulanamadı.

Veli Paşa'nın beylerbeyi olduğu ve oğul Hamza Bey'in kimliği hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

7. Cilt içindekiler