İlyâs Bey-Ata Beyzâde

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Beylerden Muînüddin Abdî Bey'in oğludur; Abdî Bey, İlyas Bey'in oğlu, İlyas Bey Hayreddin Hızır Bey'in oğlu, Hızır Bey de Atabeg Gazi Emir Nasıreddin Ahmed Bey'in oğludur. Babasının Timur savaşında 804'te [1401-02] şehit olarak ölmesi üzerine atasının vakfına mütevelli oldu ve zeâmet sahiplerinden oldu. Çelebi Sultan Mehmed Han'ın maiyetindeki beyler arasındayken 814'te [1411-12] savaşta öldü. Oğlu Hasan Bey'in soyunda Atabeg Gazi vakfının mütevelliliği kaldı. Kardeşleri vezirlerden Yörgüç ve Hızır Paşalardır.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• mahdûm: oğul
• ümerâ: beyler, emirler
• ced: büyük baba, ata
• mütevellî: vakfın işlerini yürüten kişi
• züamâ: zeâmet sahipleri; yıllık geliri yüksek askerî dirlik sahibi kişiler
• ma'iyyet-i ümerâ: bir büyüğün yanındaki beyler topluluğu
• harben vefât: savaşta ölme
• tevliyet: mütevellilik görevi
• vüzerâ: vezirler
• atabeg: hükümdar çocuğunun yetiştirilmesiyle görevli büyük, lala

Atabeyzâdeler

Maddenin başlığındaki "Ata Beyzâde", Amasya'da Atabeyzâdeler diye anılan aileyi gösterir. Aile adını, Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Mesud'un ve oğlu Gazi Çelebi Taceddin Altunbaş'ın atabeyi olan Nasıreddin Ahmed Bey'den alır. Nasıreddin Ahmed Bey, bir makalenin özetine göre 1322-1327 arasında beş yıl Amasya valiliği yapmış, Atabey Medresesi adıyla bilinen medreseyi yaptırmış ve bütün arazi ile mülkünü bu medreseye vakfetmiştir. Metindeki "Atabeg Gazi vakfı" ifadesinin bu vakıfla ilgili olması akla yakındır; ancak okunan kaynakta böyle bir bağ açıkça kurulmuyor, bu bir çıkarımdır.

Aynı makaleye göre Nasıreddin Ahmed'in soyundan gelenler Amasya halkı arasında saygın bir yer edinmiş, Osmanlı hâkimiyetinin kabulü konusunda ihtiyatlı davranmıştır. Bu tutum ailenin Osmanlı döneminde de önemli görevlerde kalmasını sağlamıştır. Aile iki kol hâlinde sürmüştür: en ünlüsü Yörgüç Paşa ve soyundan gelen Yörgüç Paşazâdeler, ikincisi kardeşi Hızır Paşa ve Hızır Paşazâdeler. On beşinci yüzyılda şehzade lalalığı bu aileye özgü bir görev hâline gelmiştir.

Yörgüç Paşa'nın Kardeşi

Madde, başlığındaki "Ata Beyzâde" ile Atabeyzâde ailesinin bir üyesini, İlyas Bey'i anlatır. İlyas Bey'in kardeşi olarak anılan Yörgüç Paşa, Başar'ın Yörgüç Paşa maddesine göre bazı araştırmalarda "Yörgüç b. Muînüddin Abdullah b. Şücâüddin İlyas b. Hayreddin Hızır b. Ömer b. Atabek Nâsırüddin Ahmed" diye kaydedilir. Bu zincir Hüsameddin'inkiyle büyük ölçüde örtüşür: Yörgüç'ün babası Muînüddin Abdullah, Hüsameddin'in Muînüddin Abdî Bey'idir; Abdî ile Abdullah'ın aynı kişi olması, aynı unvanın ve aynı sıranın bulunmasından hareketle akla gelir, ancak bu bir çıkarımdır. Tek fark, anılan zincirde Hızır ile Nâsırüddin Ahmed arasında bir Ömer'in yer almasıdır; Hüsameddin'de bu ad geçmez.

Başar, bu soy bilgilerinin doğruluğundan şüphe eder. Yörgüç Paşa'nın Amasya'daki camisinin kitabesinde, kendi mezar taşında ve vakfiyesinde babasının adı Abdullah yazılıdır; kitabede geçen atabeg unvanı da babaya değil, muhtemelen Yörgüç Paşa'nın kendi lalalığına işaret eder. Yörgüç'ü Gazi Ali ve Mihal Bey soyuna bağlayan bir şecere ile Slav asıllı olduğunu öne süren bir görüş de aynı maddede anılır. Başar'ın şüphesi doğruysa Hüsameddin'in verdiği Atabeg Gazi'ye uzanan zincir de kesin sayılamaz.

Yörgüç Paşa

Başar'ın maddesine göre Çelebi Sultan Mehmed, oğlu Şehzade Murad'ı Rum vilayeti beyliğiyle Amasya'ya gönderince Yörgüç Paşa'yı lala olarak şehzadenin yanına verdi. Murad'ın tahta çıkışından sonra Yörgüç Paşa Rum beylerbeyi oldu; Amasya ve Tokat çevresinde yol kesen beyleri ve bölgede bağımsız hareket eden diğer beyleri itaat altına aldı. Zilhicce 845'te [Nisan-Mayıs 1442] öldü ve Amasya'da yaptırdığı camisinin türbesine gömüldü. Hızır, Yunus ve Mustafa adlı oğulları vardır; Hızır ile Mustafa Varna Muharebesi'nde şehit düşmüştür. Amasya'da cami, medrese, imaret ve iki hamam yaptırmıştır.

Çelebi Sultan Mehmed ve Amasya

Metindeki "Çelebi Sultan Mehmed", Yıldırım Bayezid'in oğlu Mehmed Çelebi'dir. Mehmed Çelebi Şevval 801'de [Haziran 1399] Amasya, Tokat, Sivas ve Ankara'yı içine alan Rum vilayetine vali olarak gönderilmişti. Ankara Savaşı'ndan sonra Timur'un hükümranlığını kabul ederek Tokat ve Amasya çevresindeki yerini sağlamlaştırdı. Bu bölgedeki rakiplerine karşı otoritesini kurarken ulemanın ve şehir eşrafının desteğini aldığı belirtilir; kaynak olarak Hüsameddin'in kendi eserinin üçüncü cildi gösterilir. Mehmed Çelebi 1413'te tek hükümdar olmuştur.

İlyas Bey'in babası Abdî Bey'in "Timur savaşında" şehit olması, 804 yılının 1401-02'ye denk gelmesine bakılırsa, 1402'deki Ankara Savaşı'nı akla getirir; bu bir çıkarımdır, metin savaşın adını vermez. İlyas Bey'in 814'te [1411-12] hangi savaşta öldüğü de metinde belirtilmez. Mehmed Çelebi'nin bu yıllarda Batı Anadolu ve Bursa üzerindeki mücadelesi sürüyordu, ancak bu iki olay arasında kaynakta kurulmuş bir bağ yoktur.

İlyas Bey'e, oğlu Hasan Bey'e ve Atabeg Gazi vakfının sonraki mütevellilerine dair okunan kaynaklarda ayrıca bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 342–342. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

• Fahameddin Başar, "Yörgüç Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/yorguc-pasa
• Gözde Birsel Varol, "Atabeyzadelerin Amasya'nın Siyasi ve Sosyal Tarihindeki Yeri ve Önemi" (makale özeti), MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mjss/article/485672