Merzifonludur. Yahya bin Hamza mahdûmu olub mukaddimât-ı ulûmu Amasya‘da Şeyhülislâm Gümüşlüzâde Mevlânâ Celâleddîn Abdurrahman Çelebi’den görüp Mâverâünnehr’e gitdi. Buhârâ’da “Hâce Muhammed Pârsâ” demekle meşhûr Mevlânâ Hâfızüddîn Muhammed bin Muhammed bin Mahmûd el-Buhârî el-Hâfızî’den tahsîl-i kemâlât ederek 821’de icâzetnâme ahzıyla Merzifon’a geldi.
Orada tedrîs ve neşr-i ulûma nasb-ı nefs edib talebesi çoğaldı. Asrında Merzifon bir Dârülfünûn oldu. Mevlânâ Ferîdeddîn Mehmed el-Devvânî vefâtında Sultâniye-i Merzifon müderrisi, ba’dehû Merzifon’un müftü ve kadısı olduğu halde 852 senesi cumâdelâhiresinin onuncu günü dâr-ı bekâya rihlet etdi. Orada türbesi ve seng-i mezârı vardır.
Fâzıl, muhakkik, usûlî, ulûm-ı şer’iyye ve akliyyede mütebahhir, [263] eyâlet-i Rûmiyyede üstâdü’l-küll idi. Kabrini ziyâret edib seng-i mezârında mahkûk olan tarih-i irtihâlini zabt ve buraya nakl etdim.
Silsile-i ilmiyyesi şöyledir: Mevlânâ Şücâeddîn İlyâs bin Yahya bin Hamzatü’l-Merzifonî, Mevlânâ Hâce Muhammed Pârsâ, Mevlânâ eş-Şeyh Ebû Tâhir Muhammed bin Muhammed et-Tâhirî el-Buhârî, Mevlânâ Sadrüşşerî’a Ubeydullah bin Mes’ûd el-Buhârî, ceddi Mevlânâ Tâcüşşerî’a Mahmûd el-Buhârî, pederi Şemseddîn Ahmed bin Ubeydullah el-Buhârî el-Mahbûbî.
Pederi Mevlânâ Cemaleddîn Ubeydullah bin İbrâhim el-Mahbûbî el-Buharî, Rüknülislâm Muhammed bin Ebîbekir el-Cûğî es-Semerkandî, İmadeddîn Ömer ez-Zerencerî, pederi Şemsüleimme Bekir bin Mehmed ez-Zerencerî, Şemsüleimme Muhammed bin Ahmed bin Ebî Sehl es-Serahsî, Şemsüleimme Abdülaziz bin Ahmed el-Hulvânî, Kadı Ebu Ali el-Hüseyin bin Ali en-Nesefî, İmâm Ebubekir Muhammed bin el-Fazlü’l-Buhârî.
Üstazüleimme Abdullah bin Yakûb es-Sebezmûnî, Ebu Hafs Abdullah es-Sağirü’l-Buhârî, Ebu Hafs Ahmed bin Hafs el-Kebirü’l-Buhârî, İmâm-ı sâlis Mehmed bin el-Hasan eş-Şeybânî, [264] İmâm-ı A’zam Nu’man bin Sâbit el-Kûfî.
Şakirdân-ı marifeti pek çokdur. Mahdûmları Lütfullah, Mehmed Çelebilerdir. El-Hâc Lütfullah Çelebizâde İlyâs Çelebi ve Mehmed Çelebizâde Lütfullah Çelebi’dir. İkinci İlyâs Çelebizâde Mehmed Çelebi olup ulemâ ve kudâtdan idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Hamza oğlu Yahya'nın oğludur. Temel ilimleri Amasya'da Şeyhülislam Gümüşlüzâde Mevlânâ Celâleddin Abdurrahman Çelebi'den görüp Mâverâünnehir'e (Ceyhun'un ötesindeki Orta Asya ülkelerine) gitti. Buhara'da "Hâce Muhammed Pârsâ" diye ünlü Mevlânâ Hâfızüddin Muhammed bin Muhammed bin Mahmud el-Buhârî el-Hâfızî'den ileri ilimleri tahsil ederek 821'de [1418-19] icazetname alıp Merzifon'a geldi.
Orada ders vermeye ve ilimleri yaymaya kendini verdi, öğrencileri çoğaldı. Çağında Merzifon bir Darülfünun (yüksek öğretim yeri) oldu. Mevlânâ Ferîdeddin Mehmed ed-Devvânî'nin ölümü üzerine Merzifon Sultaniyesi müderrisi, sonra Merzifon'un müftüsü ve kadısı olduğu hâlde 852 yılı Cemâziyelâhir ayının onuncu günü [1448] ahirete göçtü. Orada türbesi ve mezar taşı vardır.
Fâzıl, araştırmacı, usûl bilgini, dinî ve akli ilimlerde derin, Rum eyaletinde herkesin hocası idi. Kabrini ziyaret edip mezar taşına oyulmuş ölüm tarihini not ettim ve buraya aktardım.
İlim silsilesi şöyledir: Mevlânâ Şücâeddin İlyas bin Yahya bin Hamza el-Merzifonî; Mevlânâ Hâce Muhammed Pârsâ; Mevlânâ Şeyh Ebû Tâhir Muhammed bin Muhammed et-Tâhirî el-Buhârî; Mevlânâ Sadrüşşerîa Ubeydullah bin Mes'ud el-Buhârî; onun dedesi Mevlânâ Tâcüşşerîa Mahmud el-Buhârî; babası Şemseddin Ahmed bin Ubeydullah el-Buhârî el-Mahbûbî.
Babası Mevlânâ Cemaleddin Ubeydullah bin İbrahim el-Mahbûbî el-Buhârî; Rüknülislam Muhammed bin Ebûbekir el-Cûğî es-Semerkandî; İmâdeddin Ömer ez-Zerencerî; babası Şemsülemme Bekir bin Mehmed ez-Zerencerî; Şemsülemme Muhammed bin Ahmed bin Ebî Sehl es-Serahsî; Şemsülemme Abdülaziz bin Ahmed el-Hulvânî; Kadı Ebû Ali el-Hüseyin bin Ali en-Nesefî; İmam Ebûbekir Muhammed bin el-Fazl el-Buhârî.
Üstazülemme Abdullah bin Yakub es-Sebezmûnî; Ebû Hafs Abdullah es-Sağîr el-Buhârî; Ebû Hafs Ahmed bin Hafs el-Kebîr el-Buhârî; üçüncü imam Muhammed bin el-Hasan eş-Şeybânî; İmam-ı Azam Numan bin Sâbit el-Kûfî.
Öğrencileri pek çoktur. Oğulları Lütfullah ve Mehmed Çelebilerdir. Hacı Lütfullah Çelebi'nin oğlu İlyas Çelebi ve Mehmed Çelebi'nin oğlu Lütfullah Çelebi'dir. İkinci İlyas Çelebi'nin oğlu Mehmed Çelebi olup bunlar âlimlerden ve kadılardandı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlere giriş sayılan temel dersler
- Mâverâünnehir: Ceyhun (Amu Derya) nehrinin ötesindeki Orta Asya toprakları; Buhara ve Semerkant buradadır
- icâzetnâme: hocanın öğrencisine ders verme ve ilim aktarma yetkisi tanıyan belge
- nasb-ı nefs: kendini bir işe adama
- Dârülfünûn: bilim ve öğretim yeri; burada bir benzetme olarak yüksek öğretim merkezi
- müderris: medresede ders veren hoca
- dâr-ı bekâya rihlet: ölüm
- seng-i mezâr, mahkûk: mezar taşı, üzerine kazınmış
- mütebahhir: konusunda derin, denizi andıran bilgi sahibi
- usûlî: fıkıh usulü bilgini
- eyâlet-i Rûmiyye: Rum eyaleti (Amasya, Tokat, Sivas çevresi)
- şakirdân-ı marifet: ilim öğrencileri
- silsile-i ilmiyye: ilmin hocadan hocaya aktarıldığı zincir
Hâce Muhammed Pârsâ
Hamid Algar'ın maddesine göre Muhammed Pârsâ 749'da [1348] Buhara'da doğdu, Bahâeddin Nakşibend'e intisap etti, Nakşibend'in ölümünden (791 [1389]) sonra halifesi Alâeddin Attâr'a bağlandı ve Attâr'ın vefatından (802 [1400]) sonra irşad faaliyetini dinî ilimlerin, özellikle hadis ilminin öğretimiyle birlikte sürdürdü. Buhara'da hankahının yanında bir medrese de yönetmiştir. Tam adı "Ebü'l-Feth Celâlüddîn Hâce Muhammed b. Muhammed el-Hâfızî el-Buhârî"dir; Hüsameddin'in "Hâfızüddin" yazdığı ad bu isimle nisbeler ve ilk iki ad bakımından uyuşur, lakap kısmı ise farklıdır.
Pârsâ, Muharrem 822'de [Şubat 1419] ikinci haccı için Buhara'dan yola çıktı ve 24 Zilhicce 822'de [11 Ocak 1420] Medine'de öldü. Hüsameddin'in İlyas Çelebi'nin 821'de [1418-19] icazetname alıp döndüğünü yazması bu takvimle çelişmez: hoca, öğrencisine icazet verdikten kısa bir süre sonra hacca çıkmış olur. Ancak okunan madde İlyas Çelebi'yi ya da Merzifonlu bir öğrenciyi anmaz; bu hoca-öğrenci ilişkisi Hüsameddin'in aktarımına dayanıyor ve başka kaynakta doğrulanamadı.
Merzifon Sultaniyesi
Merzifon'daki medrese Çelebi Sultan Mehmed tarafından 817-820 [1414-1417] arasında yaptırılmış, halk arasında "Merzifon Sultâniyesi" diye anılmıştır. Medresede kuruluşunun ardından Ferîdüddîn-i Dîvânî, Seydî Şemseddin Ahmed-i Kırîmî, Amasyalı Rükneddin Abdülkerim ve Nizâmeddin Abdurrahman-ı Âftâbî gibi âlimler müderrislik yapmıştır. Hüsameddin'in İlyas Çelebi'den önceki müderris olarak andığı Ferîdeddîn Mehmed ed-Devvânî ile Ferîdüddîn-i Dîvânî'nin aynı kişi olması yazım benzerliğinden akla gelir, bu bir çıkarımdır. Yapı tamamlandıktan bir yıl sonra İlyas Çelebi'nin dönmesi zaman bakımından uygundur, ancak İlyas Çelebi okunan kaynakta müderrisler arasında anılmaz. Ferîdeddîn Devvânî'nin ölüm tarihi de kaynakta bulunamadı.
Hanefî İlim Zinciri
Hüsameddin'in verdiği silsile İmam-ı Azam Ebû Hanîfe'ye (Numan bin Sâbit) kadar uzandığına göre bir Hanefî ilim zinciridir. Zincirdeki Sadrüşşerîa'yı Şükrü Özen'in maddesi Buhara'da çok âlim yetiştiren bir aileye mensup, 747'de [1346] ölmüş bir Hanefî bilgini olarak tanıtır. Aynı madde Sadrüşşerîa'nın dedelerinin adlarında kaynaklarda büyük karışıklık olduğunu belirtir: baba tarafından dedesi Tâcüşşerîa Ömer (ö. 709 [1309]), anne tarafından dedesi Burhânüşşerîa Mahmud (ö. 730 [1329-30]) olduğu hâlde bazı yazarlar bu iki kişiyi aynı sanmıştır. Hüsameddin'in zincirinde "Tâcüşşerîa Mahmûd" adının geçmesi bu karışıklığa benzer; ancak Hüsameddin'in bu listeyi hangi kaynaktan aldığı bilinmediği için bu bir çıkarımdır.
Hüsameddin'in sıraladığı bu uzun listenin her halkası okunan kaynaklarda tek tek doğrulanamadı. Zincirdeki Ebû Tâhir Muhammed et-Tâhirî el-Buhârî ve Gümüşlüzâde Celâleddin Abdurrahman Çelebi hakkında ayrıca bilgiye rastlanmadı. Oğulları Lütfullah ile Mehmed Çelebi ve torunları için de kaynak bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 343–344. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar