Amasyalıdır. Hızır bin İbrâhim mahdûmudur. Amasya‘da [260] mukaddimât-ı ulûmu görüp Bursa’ya gitdi. Orada Sultâniye müderrisi eş-Şeyh Ramazânzâde Mevlânâ Cemaleddîn Mehmed ve Kara Alâeddînzâde Mevlânâ İzzeddîn Hasan Çelebilerden tahsîl-i fezâil-i ilmiyye edib Amasya’da ders-i âm oldu.
Bursa’da yazdığı “Mecmau’l-Bahreyn” adlı kitâbın sonunda şu kitâbesi görüldü:
قد وقع الفراغ على يد العبد الضعيف الياس بن خضر اَلماسى يوم اَلحد
التاسع عشرين شهر رمضان سنة اربع و ثمانمائة بمدينة بروسا¹⁵⁹
Bundan az sonra Bâyezîd ve Timur harbi olup Topal Timur Bursa’yı istilâ etdiği esnâda kaçıp Amasya‘ya gitmişdi. Orada Çelebi Sultân Mehmed Hân’ın şehzâdeleri muallimi olarak ma’rûfiyet kazandı. 824’de Sultân Murâd-ı Sânînin cülûsu üzerine Edirne’ye gitdi.
Orada Şeyhülislâm ve müfti’l-enâm olup Sultân Murâd’ın mahrem-i hâssı, ümerânın melce’i olarak yaşadı. Edirne’de Sultân Selîm-i Sânî Kütübhânesi’nde Sahîh-i Buhârî kitâbının zahrında şu kitâbe görüldü:
وقف هذا الكتاب افتخار األمراء أبوا الخير أبو يزيد بن[261] يحيى بن أوليا شيخ األنام و عماد الإلسالم كرخى
الزمان معروف اَلوان شجاع الدين¹⁶⁰
Ve âhirinde;
۸۳۰ وقف بايزيد بن يحيى بن أوليا الى الشيخ شجاع الدين فى أواسط محرم¹⁶¹
Edirne’de on yıldan ziyâde iftâ ve tedrîsden sonra 840 senesi hilâlinde vefât etdi. Fâzıl, gâyet fakîh, zî-nüfûz bir zât idi. Mahdûmu kazasker ve hâce-i sultânî Hayreddîn Hızır Çelebi Amasya Sarayı’nda tevellüd etdiği münâsebetle “Hızır bin el-Fakîh İlyâs es-Sarayî” diye imzâ kordu.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. İbrahim oğlu Hızır'ın oğludur. Amasya'da temel ilimleri gördükten sonra Bursa'ya gitti. Orada Sultaniye müderrisi Şeyh Ramazanzâde Mevlânâ Cemaleddin Mehmed ile Kara Alâeddinzâde Mevlânâ İzzeddin Hasan Çelebi'den ilim fazileti tahsil edip Amasya'da genel ders veren bir âlim oldu.
Bursa'da yazdığı "Mecmau'l-Bahreyn" adlı kitabın sonunda şu kayıt görüldü:
Allah'ın zayıf kulu İlyas bin Hızır el-Amâsî'nin eliyle 804 yılı Ramazan ayının 29'u Pazar günü Bursa şehrinde tamamlanmıştır. (Arapça kaydın anlamı)
Bundan az sonra Bayezid ile Timur arasındaki savaş oldu; Topal Timur Bursa'yı istila ettiği sırada kaçıp Amasya'ya gitmişti. Orada Çelebi Sultan Mehmed Han'ın şehzadelerinin hocası olarak tanındı. 824'te [1421] Sultan II. Murad'ın tahta çıkması üzerine Edirne'ye gitti.
Orada şeyhülislam ve müftü'l-enâm (halkın müftüsü) olup Sultan Murad'ın en yakın sırdaşı ve beylerin sığınağı olarak yaşadı. Edirne'de Sultan II. Selim Kütüphanesi'nde Sahîh-i Buhârî kitabının arka yüzünde şu kayıt görüldü:
Emirlerin iftiharı Ebü'l-Hayr Ebû Yezid bin Yahyâ bin Evliyâ, bu kitabı, insanların şeyhi, İslam'ın dayanağı, zamanın Kerhî'si, devrinin ünlüsü Şücâeddin'e vakfetmiştir. (Arapça kaydın anlamı)
Ve sonunda şöyle yazılıdır:
830 [1426]: Bâyezid bin Yahyâ bin Evliyâ'nın Şeyh Şücâeddin'e vakfıdır; Muharrem ayının ortalarında. (Arapça kaydın anlamı)
Edirne'de on yıldan fazla fetva ve ders verdikten sonra 840 yılının başında [1436] öldü. Fâzıl, çok iyi bir fıkıh bilgini, sözü geçen bir kişiydi. Oğlu kazasker ve padişah hocası Hayreddin Hızır Çelebi, Amasya Sarayı'nda doğduğu için "Hızır bin el-Fakîh İlyâs es-Sarayî" diye imza atardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukaddimât-ı ulûm: ilimlere giriş sayılan temel dersler
- tahsîl-i fezâil-i ilmiyye: ilmî üstünlükleri öğrenme
- ders-i âm: halka açık genel ders veren âlim
- kitâbe: burada, bir yazma eserin sonundaki ya da kapağındaki yazı kaydı
- müfti'l-enâm: halkın müftüsü
- mahrem-i hâss: en yakın sırdaş
- melce': sığınak
- zahr: arka yüz, sırt
- iftâ, tedrîs: fetva verme, ders verme
- zî-nüfûz: sözü geçen, etkili
- hâce-i sultânî: padişahın hocası
- tevellüd: doğma
Zaman Çizgisi
Mehmed Çelebi, Şevval 801'de [Haziran 1399] Amasya, Tokat, Sivas ve Ankara'yı içine alan Rum vilayetine vali olarak gönderilmişti ve 1402-1413 arasında Anadolu'da Tokat, Amasya ve Bursa'ya hâkim oldu. Hüsameddin'in İlyas Çelebi'nin Mehmed Çelebi'nin şehzadelerine hocalık ettiğini yazması bu yıllara oturur. Şehzade Murad 1404'te Amasya'da doğmuştur; İnalcık'ın Murad II maddesine göre Amasya'ya beylikle gönderildiğinde on iki yaşındaydı ve Murad 1421'de tahta çıktı. Hüsameddin'in 824 [1421] yılında İlyas Çelebi'nin Edirne'ye gidişini Murad'ın cülusuna bağlaması bu kronolojiyle uyumludur.
Bursa'da bitirilen Mecmau'l-Bahreyn'in kaydı 804 Ramazan'ında, yani yaklaşık Nisan-Mayıs 1402'de düşülmüştür; Ankara Savaşı aynı yılın yaz aylarında yapılmıştır. Hüsameddin'in "bundan az sonra" demesi bu aralıkla uyuşur. Takvim tablosuna göre Ramazan'ın 29'u Salı gününe, Pazar günü ise Ramazan'ın 27'sine ya da 20'sine denk gelir; bu bizim hesabımızdır. İki günlük fark, hilal gözlemine bağlı sapmalar içinde kalabilir, ancak Arapça ibaredeki sayının nasıl okunacağı özgün yazmaya bakılarak denetlenmelidir; biz yazmayı göremedik.
Vakıf Kaydının Okunuşu
Hüsameddin'in aktardığı iki kayıttan ikincisi ve dipnot 161, kitabı Bâyezid bin Yahyâ bin Evliyâ'nın Şeyh Şücâeddin için vakfettiğini açıkça söyler. Dipnot 160'taki çeviri ise "şeyhü'l-enâm" ve "Şücâüddin" adlarını sanki vakfeden kişinin sıfatlarıymış gibi sıralar. Arapça ibarede vakfedenin Bâyezid, vakfın yapıldığı kişinin Şücâeddin olduğu iki kaydın birlikte okunmasından anlaşıldığı için yukarıdaki çeviri bu okumaya göre yapıldı. Kitabın bugünkü yeri ve numarası okunan kaynaklarda bulunamadı.
Doğrulanamayan Noktalar
Hüsameddin, İlyas Çelebi'yi Edirne'de "şeyhülislam ve müftü'l-enâm" olarak anar. Bu unvanın İlyas Çelebi için başka bir kaynakta geçip geçmediği okunan kaynaklarda doğrulanamadı. Kazasker olan oğlu Hayreddin Hızır Çelebi için de ayrıca bilgiye rastlanmadı. Kara Alâeddinzâde İzzeddin Hasan ile Ramazanzâde Cemaleddin Mehmed'e dair de okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Şücâeddin İlyas ve Hayreddin Hızır adları, Amasya'nın Atabeyzâde ailesinin soy zincirinde de geçer: Fahameddin Başar'ın Yörgüç Paşa maddesinde Yörgüç Paşa'nın soyu "Şücâüddin İlyas b. Hayreddin Hızır" üzerinden anılır. Ancak Hüsameddin bu İlyas Çelebi'yi İbrahim oğlu Hızır'ın oğlu olarak verir; iki zincir arasında kaynakta bir bağ kurulmamıştır, bu yüzden özdeş sayılamazlar.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 342–343. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar