Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 283 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasya emîr-i kebîri Halfet Gâzizâde el-Hâc Alâeddîn Ali Bey bin Şücâeddîn Süleyman Bey’in mahdûmudur. Sultân Murâd Hünkâra Amasya vilâyetinin inkıyâdında hizmetleri sebk [63] eylediğinden ümerâ-yı Osmâniyye’den oldu.
Ba’dehû Kosova muhârebesinde isbât-ı vücûd ederek Yıldırım Sultân Bâyezîd Hân’ın teveccühlerini kazandı. Rumeli muhârebâtında yararlıkları görüldüğünden ilk fethinde Selânik vâlisi oldu. 804’de Timur harbinde fırka kumândânı olduğu halde vefât etdi. Mahdûmu Ebûbekir Bey’dir.
Amasya'nın büyük emirlerinden Halfet Gâzizâde el-Hâc Alâeddîn Ali Bey bin Şücâeddîn Süleyman Bey'in oğludur. Sultan Murad Hünkâr'a Amasya vilâyetinin bağlanmasında hizmetleri öne geçtiğinden Osmanlı emirlerinden oldu.
Sonra Kosova savaşında kendini göstererek Yıldırım Sultan Bayezid Han'ın teveccühünü kazandı. Rumeli savaşlarında yararlılıkları görüldüğünden ilk fethinde Selânik valisi oldu. 804'te [1401-02] Timur savaşında bir fırkanın komutanı iken vefat etti. Oğlu Ebûbekir Bey'dir.
Maddenin başlığı "İshak Bey - Emîr Alizâde" olup konusu İshak Bey'dir; metnin ilk cümlesi onun babasını, Halfet Gâzizâde Alâeddîn Ali Bey'i anar. Hüsameddin altıncı ciltte oğlu Ebûbekir Bey için ayrı bir madde yazmış ve soyu şöyle sıralamıştır: Ebûbekir Bey, Halfet Gâzi evlâdından İshak Bey'in oğludur; İshak Bey de el-Hâc Emîr Ali Bey'in, o da Süleyman Bey'in, o da Ali Bey'in oğludur. Ebûbekir Bey, II. Murad'ın oğulları Ahmed ve Alâeddin'in Amasya'daki valiliği sırasında vilâyet muhafızı olmuş ve 847'de [1443-44] Varna Savaşı'nda şehit düşmüştür. Varna Savaşı 10 Kasım 1444'te, yani hicrî 848'de yapıldığı için bu yıl bir yıl geride kalır; Hüsameddin üçüncü ciltte savaşı 848'e koyar. Yedinci ciltte aynı ailenin sonraki halkalarından İshak Paşa-İshak Beyzâde de "Selânik valisi İshak Bey'in torunları" arasında anılır; bu kişi 951'de beylerbeyi olmuş, oğlu Mehmed Bey ise 965'te Halfet Gâzi vakıflarının mütevellisidir.
"Halfet Gâzi", Amasya'nın eski Selçuklu valisi Halîfet Gâzi'nin adıdır. Danişmendli emirlerinden olan Halîfet Gâzi, Selçuklular hizmetine girmiş, 1222'de Amasya valiliğine getirilmiş ve 1232'de Gürcülerle savaşırken şehit düşerek Amasya'daki türbesine gömülmüştür. Adını taşıyan medresenin kitabesine göre 606 (1209-10) yılında yapıldığı anlaşılır. Hüsameddin, Halîfet Gâzi'nin torunlarından bir kolu Amasya emirliğine kadar ulaşan "Halifet Gâzi oğulları" olarak anlatır. Üçüncü ciltte Halifetzâde Şücâeddîn Süleyman Bey, Hacı Kutlu Şah ve Eretnaoğlu Muhammed Bey'in çağdaşı bir Amasya emiri olarak anılır; Alâeddîn Ali Bey adlı bir Halifetzâde de bir süre Amasya emirliğini ele geçirmiş, sonra Ankara'ya çekilip dedesinin medresesi için vakıf kurmuştur. Maddede adı geçen Ali Bey bin Süleyman Bey'in bu emirlerle aynı kişi olup olmadığı kitapta açık değildir; babanın ve oğulların adı örtüşse de bu bir çıkarımdır.
Metindeki "Amasya vilâyetinin inkıyâdı", Amasya'nın bir Türk beyliğinden Osmanlı hâkimiyetine geçişini anlatır. Şehir XIV. yüzyılın ortasında Eretnaoğulları'na bağlıyken Hacı Şadgeldi Paşa'nın elinde müstakil bir emirlik hâline gelmişti. Şadgeldi 1381'de Kadı Burhâneddin'le yaptığı savaşta öldürülünce oğlu Ahmed, Kadı Burhâneddin'e karşı Osmanlılardan destek aradı. Halil İnalcık'ın verdiği bilgiye göre Amasya emiri Ahmed, 1384 ile 1388 arasındaki yıllarda Osmanlı hâkimiyetini kabul etmiş, Kadı Burhâneddin'in kuşatması altında kalınca da 1392'de şehri Osmanlılara teslim etmiştir. Yıldırım Bayezid ertesi yıl bölgeye gelip Amasya'ya girmiştir. Başka bir kaynak ise şehrin Osmanlı topraklarına katılışını 1398'e koyar ve idaresinin Bayezid'in oğlu Çelebi Mehmed'e bırakıldığını yazar. Kaynaklar arasındaki bu tarih farkı, geçişin tek bir günde olmadığı, birkaç yıla yayılan bir süreç olduğunu düşündürür.
Hüsameddin'in "Sultan Murad Hünkâr" dediği hükümdarın kim olduğu metinde belirtilmemiştir. Metnin sonraki cümlesinde Yıldırım Bayezid anıldığına göre, burada Bayezid'in babası I. Murad kastedilmiş olmalıdır; bu bir çıkarımdır. Aynı kalıp kitabın dokuzuncu cildinde de geçer: Koç Hüseyin Bey için "Hacı Şadgeldi devrinde emirlerden olup Sultan Murad Hünkâr'a boyun eğerek ileri gelenlerden oldu" denir. Demek ki Hüsameddin, bu dönemde Osmanlı'ya geçen Amasya emirlerini aynı sözlerle anlatmaktadır.
Kosova Savaşı 15 Haziran 1389'da yapılmıştır. Bu savaşta Şehzade Bayezid önemli rol oynamış, babası I. Murad savaş sırasında ağır yaralanıp ölünce de tahta çıkmıştır. İshak Bey'in "Yıldırım Sultan Bayezid Han'ın teveccühünü" kazandığı bu savaş, Bayezid'in saltanatının başlangıcıdır. Selânik'e gelince, şehir ilk kez 1387'de alınmış, 1389'da kaybedilmiş ve Bayezid tarafından 1394'te yeniden ele geçirilmiştir. Hüsameddin'in "ilk fethinde Selânik valisi oldu" demesi, 1387'deki ilk fetihle ilgili olmalıdır; kaynaklarımız bu yılda İshak Bey'in adını anmadığı için bu eşleştirme de bir yorumdur.
İshak Bey'in öldüğü yıl olarak verilen 804 (1401-02), Yıldırım Bayezid ile Timur arasındaki Ankara Savaşı'nın yapıldığı yıla rastlar. Savaş, Temmuz 1402'de Ankara yakınlarındaki Çubuk ovasında olmuş ve Bayezid'in yenilgisiyle bitmiştir. Hüsameddin üçüncü ciltte, Amasya valisi Çelebi Sultan Mehmed'in 804 yılı zilkadesinde [Haziran 1402] topladığı askerin başına geçip Amasya'dan Ankara'ya hareket ettiğini anlatır; İshak Bey'in komuta ettiği fırkanın bu Amasya ordusunun bir parçası olup olmadığı kitapta belirtilmemiştir.
İshak Bey'in Selânik valiliği ve Ankara Savaşı'ndaki görevi dışında Hüsameddin'in kitabı dışında bir kaynakta adına rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Karekod · QR code
Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.
This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.