İshak Çelebi-Mevlânâ Sadreddîn (İmâdzâde Müeyyideddîn oğlu)

Günümüz Türkçesiyle

Amasya baş kadısı İmâdzâde Mevlânâ Müeyyideddîn Mehmed Çelebi'nin oğludur. Amasya'nın faziletli âlimlerinden ilim öğrenerek herkese açık ders verdi, Torumtay Medresesi müderrisi, sonra kadı olup 804'te [1401-02] vefat etti. Büyük kadılardandı. Oğlu Seydî Ahmed Çelebi'dir; kardeşi de Amasya'da zâviyesi bulunan Bedreddîn Mahmûd Çelebi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

• kâdı'l-kudât: kadıların kadısı, baş kadı
• mahdûm: oğul
• fuzalâ: faziletli, bilgili kişiler
• tahsîl-i ulûm: ilim öğrenme
• ders-i âm: herkese açık ders verme yetkisi
• kibâr-ı kudât: büyük kadılar, ileri gelen kadılar
• birâder: kardeş
• zâviye: dervişlerin toplandığı, yolcuların da konakladığı küçük tekke

Torumtay Medresesi Neresidir

Torumtay Medresesi, bugün Gökmedrese Camii adıyla bilinen yapıdır. Yapıyı Selçuklu emiri Seyfeddin Torumtay yaptırmış, bu nedenle ona Torumtay Camii de denmiştir. Torumtay'ın düzenlettiği vakfiye 665 (1266-67) tarihlidir; kitabesi bulunamadığı için yapının kesin yapım tarihi bilinmemekle birlikte inşaatın en geç o yıl bitirildiği kabul edilir. Yapı hem cami hem medrese olarak kullanılmıştır. Torumtay'ın kendi yaptırdığı 677 (1278-79) tarihli türbe, bugün yapıdan bir sokakla ayrılmış durumdadır. Gök adının, kubbe kasnağındaki mavi sırlı tuğlalardan geldiği genel olarak kabul edilir; türbenin mor ve turkuaz çinili süslemesi de bu adla ilişkilendirilir. Kemerli girişi, geometrik süslemeli pencereleri ve kündekâri kapı kanatlarıyla Selçuklu taş işçiliğinin güzel örneklerinden sayılır; kapı kanatları bugün Amasya Müzesi'ndedir.

Hüsameddin kitabının ilk cildinde bu medreseyi ayrıca anlatır. Ona göre medrese caminin içinde, büyük kapının iç tarafındaki boşluğun kuzey ve batı yanında küçük taş odalardan oluşur; açık, altıgen biçimli dershanesi doğu yanındadır ve vakfiyede dershanenin yeşil taşlarla bezeli olduğu için "Gök Medrese" diye anıldığı yazılıdır. İlk müderrisi, çağının bilgesi sayılan Gıyâseddîn Mahmûd Garmînî'dir; ondan sonra 800 [1397-98] yılına kadar başka âlimler bu görevi yürütmüştür. Âlimler arasında bu medreseye "Medrese-i Seyfiyye" de denmiştir. Maddedeki kişi, XIV. yüzyılın sonunda, yani Amasya'nın Osmanlı yönetimine geçmeye başladığı yıllarda, yüz yılı aşkın süre önce kurulmuş bu medresede ders vermiştir.

Baba Müeyyideddîn Mehmed ve Kadılık Geleneği

Hüsameddin'in üçüncü ciltteki anlatısına göre Amasya emiri Hacı Şadgeldi Paşa zamanında, 768 dolaylarında [1366-67], kazasker Pîr Nizâmeddîn Mahmûd Cürcânî ölünce Amasya kadısı Cemâleddîn Muhammed Aksarayî kazasker olmuş, İmâdzâde Müeyyideddîn Muhammed Çelebi de Amasya kadısı olmuştur. Aynı kitapta, sahte bir mektup yüzünden Amasya âlimlerinin farklı şehirlere gittiği anlatılırken Kadı Müeyyideddîn Muhammed Çelebi'nin Hicaz'a gittiği yazılıdır. Bu, babanın kadılık yıllarının siyasi çalkantılarla geçtiğini gösterir.

Kardeşin Zâviyesi

Maddenin sonunda adı geçen kardeş Bedreddîn Mahmûd Çelebi için Hüsameddin yedinci ciltte ayrı bir madde yazmıştır. Ona göre Mahmûd Çelebi, Halfet Gâzi Türbesi'nin karşısındaki çeşmenin yaptırıcısı olan baş kadı Müeyyideddîn Mehmed'in oğludur. 771'de [1369-70] herkese açık ders verme yetkisi almış, 776'da [1374-75] Halifiyye-Halfet Gâzi Medresesi müderrisi olmuş, babasının ölümünde Amasya baş kadısı olmuştur. Emir Fahreddîn Ahmed Paşa zamanında görevden alınıp uzun yıllar açıkta kalmış, sonra Tokat kadısı olarak taşraya gönderilmiş, 805'te [1402-03] oradan da alınınca Amasya'ya gelip İçerişehir'de bir zâviye ile imaret yaptırmıştır. Mallarını 807'de [1404-05] bu hayır eserine vakfetmiş, 808 receb ayında [1405-06] ölmüştür. Mezarı, çeşme yanındaki Kadılar Türbesi'ndedir; mezar taşındaki Arapça yazıda "Hacı Mahmud bin Mehmed el-Kadı" adı geçer. Oğulları Pîr Mehmed, Ali ve Ahmed Çelebilerdir, soyundan gelenler Çakal Kadızâdeler diye anılmıştır.

Yeni bir araştırma da Amasya vakıf kayıtlarını (hurufat defterlerini) tarayarak bu zâviyeye dair bilgi verir. Kayıtlara göre Amasya'nın içeri şehirdeki Karatay Mahallesi'nde, 807'de [1404] Nakşibendî yoluna bağlı Ammâd-zâde Bedreddîn Mahmûd Çelebi tarafından bir zâviye yapılmış; kayıtlarda "Mahmud Efendi Zâviyesi" adıyla anılır. Araştırmacı bu bilgiyi doğrudan Hüsameddin'in kitabına (2022 baskısı, s. 154-155) dayandırır. Zâviyenin kurulmasından sonra bir vakıf da oluşturulmuş, Argoma bölgesindeki bazı köylerin ve mezraların gelirleri bu vakfa bağlanmıştır. Aynı kayıtlarda zâviyede kapıcı, cüz okuyucusu ve aşçı olarak çalışanlar anılır. "Ammâd-zâde" ile Hüsameddin'in yazdığı "İmâdzâde" büyük olasılıkla aynı aile adının iki yazımıdır.

Müderris ve kadı Sadreddîn'in kendisi, babası Müeyyideddîn Mehmed Çelebi'nin Hicaz yolculuğu dışındaki hayatı ve oğlu Seydî Ahmed Çelebi hakkında Hüsameddin'in kitabı dışındaki kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 282–282. amasya.bel.tr
• Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, 2022, 1. Cilt, "Mukaddime (15)" bölümündeki "Torumtay Medresesi" kaydı; 3. Cilt, "El-Hâc Seyfeddîn Şâdgeldi Paşa (1)" ve "Fahreddîn Ahmed Bey" maddeleri; 7. Cilt, "Bedreddîn Mahmûd Çelebi-İmadzâde el-Hâc" maddesi, s. 411–412.

Akademik çalışmalar

• "Gökmedrese Camii (Amasya)", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/14/C14004966.pdf
• Murat Alandağlı, "Hurufat Kayıtlarında Amasya Zaviyeleri", Turkish Studies, 19/1 (2024), s. 1–27, https://isamveri.org/pdfdrg/D03262/2024_1/2024_1_ALANDAGLI.pdf

Resmî kaynaklar

• "Gokmedrese (Sky Madrasah) Mosque", Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, https://amasya.ktb.gov.tr/EN-262612/gokmedrese-sky-madrasah-mosque.html