AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İsmâil Bey-Kayapaşazâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 301 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasyalıdır. Torumtay evlâdından Durmuş Bey bin Kaya Paşa’nın mahdûmudur. Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Ahmed bin Sultân Murâd-ı sânî maiyyetinde züamâdan ve Fatih [123] Sultân devrinde ümerâdan olup hayli muhârebâta iştirâk eyledi. 873’de vefât etdi. Mahdûmu Mehmed Çelebi’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Torumtay soyundan Durmuş Bey bin Kaya Paşa'nın oğludur. Amasya valisi Şehzâde Sultân Ahmed bin II. Sultân Murâd'ın maiyetinde zeamet sahibi, Fatih Sultân devrinde emirlerden olup oldukça çok savaşa katıldı. 873'te [1468-69] vefat etti. Oğlu Mehmed Çelebi'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • evlâd: çocuklar, soyun devamı
  • mahdûm: oğul
  • maiyyet: bir kimsenin yanında, emri altında bulunma
  • züamâ: zeamet sahipleri
  • ümerâ: emirler, sancak beyleri
  • muhârebât: savaşlar
  • iştirâk etmek: katılmak

Torumtay ve Soyu

Hüsameddin, Durmuş Bey'in "Torumtay evlâdından" olduğunu söyler. Seyfeddîn Torumtay, II. Gıyâseddin Keyhusrev zamanında Amasya valiliğine getirilmiş bir Selçuklu komutanıdır. Amasya'daki Gökmedrese Camii'ni yaptırdığı bilinir; yapı, giriş bölümü medrese olarak kullanıldığı ve bitişiğindeki türbe mor firuze çini ve sırlı tuğlalarla süslü olduğu için bu adla anılır. Torumtay 677 [1278-79] tarihli, kendi yaptırdığı türbede yatar. Camiyi yaptıran kişi olarak Torumtay'ın adı bilinse de kitâbesi yerinden sökülmüş olduğundan inşa tarihi kesin olarak belirlenememiştir. Torumtay'ın oğulları ve torunlarının nasıl bir soy zinciri oluşturduğu kaynaklarda anlatılmaz; Durmuş Bey ve babası Kaya Paşa'nın Torumtay ile bağı da yalnızca Hüsameddin'in verdiği bilgiye dayanır. Amasya'daki Halifet Gazi Medresesi ve Türbesi'nin bulunduğu sokağın bugün Torumtay Sokağı adını taşıması, bu ismin şehirdeki hafızasını gösterir.

Şehzâde Sultân Ahmed Kimdir

Hüsameddin, Durmuş Bey'in "Amasya vâlisi Şehzâde Sultân Ahmed bin Sultân Murâd-ı sânî" yanında zeamet sahibi olduğunu yazar. II. Murad'ın oğullarından Amasya sancağına gönderilen şehzade olarak kaynaklarda Alâeddin Ali Çelebi'nin adı geçer; onun 1443'te Amasya'da öldüğü kaydedilir ve babasını çok sarstığı belirtilir. Şehzade Ahmed'in Amasya valiliğini anlatan ve Hüsameddin'in kaydını doğrulayan bir kaynağa rastlanmadı; bu nedenle Durmuş Bey'in II. Murad'ın oğullarından birinin yanında görev yaptığını söylemekle yetinilir.

Zeamet ve Emirlik

"Züamâ" ile "ümerâ" arasındaki fark, Osmanlı taşra askerî düzeninde derecedir. Zeamet, yıllık geliri 20.000 ile 100.000 akçe arasında olan, karşılığında atlı asker çıkarma yükümlülüğü getiren bir toprak payıdır; zeamet sahibi, bölgesindeki toprak ve vergi işlerinde merkezin temsilcisi sayılırdı. Gelir bundan düşük olduğunda tımar, yüksek olduğunda has adı verilirdi. Hüsameddin'in anlattığı çizgi, bir şehzadenin maiyetinde zeamet sahibi olmak, Fatih döneminde ise emirler arasına girmektir. Bu, Durmuş Bey'in hizmet ettiği yıllarda mevkisinin yükseldiğini gösterir. Kendisinin hangi savaşlarda bulunduğu metinde sayılmaz, "hayli muhârebâta iştirâk" denmekle yetinilir.

Sınır Şehri Amasya ve Savaşlar

Hüsameddin'in "hayli muhârebât" dediği savaşların ayrıntısı metinde yoktur, ama Amasya'nın bu çağdaki konumu bir fikir verir. Şehir on altıncı yüzyıl sonlarına kadar Osmanlıların doğu sınırında stratejik bir merkezdi. Aralık 1436'da Karaman kuvvetleri Amasya beylerbeyi Yörgüç Paşa'yı sıkıştırmış, bunun üzerine II. Murad Karaman ülkesine sefere çıkmıştır. 1443'te Karamanoğlu İbrâhim Bey yeniden harekete geçince II. Murad kapıkulu askeriyle yürümüş, Amasya kuvvetleriyle de şehzade Alâeddin yürümüştür. Amasya'da zeamet sahibi olanlar, bu tür seferlerde şehzadenin maiyetiyle birlikte atlı asker çıkaran kişilerdi. Durmuş Bey'in hangi seferlere katıldığı kaynaklarda belirtilmediği için bu yalnızca genel bir çerçevedir.

Doğrulanamayanlar

Durmuş Bey, babası Kaya Paşa ve oğlu Mehmed Çelebi hakkında yapılan aramalarda Hüsameddin dışında bir kaynakta bilgiye rastlanmadı. Ölüm tarihi ve savaşlara katılımı yalnızca Hüsameddin'in kaydına dayanır. Madde başlığı kişiyi "İsmâil Bey" diye anar; metin ise adını vermeden onu Durmuş Bey'in oğlu olarak tanıtır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 301. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler

Karekod · QR code

Bu sayfanın karekodudur. A5 olarak yazdırıp asabilir ya da yapıştırabilirsiniz; okutan kişi doğrudan bu içeriğe ulaşır.

This QR code links to this page. Print it on A5 and post it anywhere; scanning it opens this content.