Niksarlıdır. Oranın müftüsü el-Hâc Ali Efendi bin Ahmed Efendi’nin mahdûmudur. Pederi küçük yaşında vefât eylediğinden amcasıyla Amasya‘ya gelip fâzıl-ı meşhûr Şeyhzâde es-Seyyid el-Hâc Abdullah Vecîh Efendi’nin halka-i tedrîsinde ikmâl-i tahsîl etdi.
Ders-i âm olduğu esnâda üstâz-ı müşârün-ileyhin dâmâdı ve irtihâlinde inhilâl eden Ayas Ağa Medresesi müderrisi olarak fevkalâde iştihâr etdi. Üstâdının [201] mevki-i müstesnâsını tutdu. Akrân ve emsâlinin inkırâzıyla riyâset-i ulemâyı fazl ve irfânıyla ihrâz etdi.
Birkaç defa Amasya müftülüğüne nasbı mukarrer olduğu halde her defasında vâki’ olan teklifi reddedip tedrîs ve ifâdeden fâriğ olmadı. Gümüşlüzâde câmi-i şerîfinde “Beyzâvî Tefsîri”ni tedrîs ederek 1257 senesi cumâdelâhiresinde dâr-ı naîme irtihâl etdi. Gâyet fâzıl, fakîh, muhakkik, ulûm-i akliyye ve nakliyyede mâhir, vâiz, müfessir, sâlih, zâhid bir zât-ı kerîm idi. Kemâl-i ittikâsından mu’tekad-ı enâm olup halk enfâs-ı şerîfesinden istişfâ ederdi.
Günümüz Türkçesiyle
Niksarlıdır. Oranın müftüsü Hacı Ali Efendi'nin, yani Ahmed Efendi oğlu Ali Efendi'nin oğludur. Babası küçük yaşta öldüğünden amcasıyla Amasya'ya gelip ünlü fazıl Şeyhzâde Seyyid Hacı Abdullah Vecîh Efendi'nin ders halkasında öğrenimini tamamladı.
Ders-i âm olduğu sırada adı geçen hocanın damadı oldu; hocasının ölümüyle boşalan Ayas Ağa Medresesi müderrisi olarak çok ün kazandı. Hocasının ayrıcalıklı yerini tuttu. Akranlarının ve benzerlerinin ortadan kalkmasıyla bilgisi ve olgunluğuyla âlimlerin başkanlığını elde etti.
Amasya müftülüğüne birkaç kez atanması kararlaştırıldığı hâlde her seferinde yapılan teklifi geri çevirdi, ders vermekten ve öğretmekten geri kalmadı. Gümüşlüzâde Camii'nde "Beyzâvî Tefsiri"ni okutarak 1257 yılı Cemaziyelâhir ayında [1841] öldü. Çok bilgili, fıkıh âlimi, derin araştırmacı, akıl ve nakil ilimlerinde usta, vaiz, müfessir, iyi, dünya hırsından uzak, cömert bir zattı. Aşırı takvasından halkın inandığı biri olup halk mübarek nefesinden şifa umardı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- halka-i tedrîs: ders halkası, hocanın çevresinde toplanılan ders topluluğu
- ders-i âm: halka açık ders verme yetkisini almış kimse
- üstâz-ı müşârün-ileyh: adı geçen hoca
- dâmâd: damat
- inhilâl: boşalma
- akrân ve emsâl: akranlar ve benzerleri
- inkırâz: ortadan kalkma, nesli tükenme
- riyâset-i ulemâ: âlimlerin başkanlığı
- tedrîs ve ifâde: ders verme ve öğretme
- mu'tekad-ı enâm: halkın saygı duyup inandığı kimse
- enfâs-ı şerîfe: mübarek nefesler
- istişfâ: şifa dileme
Ayas Ağa Medresesi
Ayas Ağa Külliyesi Amasya'nın Şamlar mahallesinde, II. Bayezid döneminin kapı ağalarından Ayas Ağa tarafından 15. yüzyılın sonlarında yaptırılmış küçük bir külliyedir; cami, medrese ve sıbyan mektebinden oluşur. Hüsameddin, kitabesi olmayan külliyenin 900 [1494-95] yılında yapıldığını bildirir. Yerinde daha önce Dânişmendli emiri Melik Gazi'nin hayratı olan Şamlar Camii'nin bulunduğu rivayet edilir. Medrese, Medrese-i Ayasiyye, Küçük Kapı Ağası ve Küçük Ağa adlarıyla da anılır; caminin kuzeyindeki avluyu çevreleyen dokuz hücre ile dershane olduğu sanılan bir bölümden oluşur. Camisi bugün de ibadete açıktır. Meşîhat arşivi kayıtlarına dayanan bir çalışma, "Küçük Ağa (Ayas Ağa)" medresesini 20. yüzyılda Amasya'da öğretim yapan medreseler arasında sayar. Metindeki medrese, bu yapıdır.
Gümüşlü Camii ve Beyzâvî Tefsiri
Müderrisin ders verdiği Gümüşlüzâde Camii'nin, bugünkü Gümüşlü Camii olması muhtemeldir; bu, ad benzerliğinden çıkarılmış olup kaynakta açıkça yazılı değildir. Gümüşlü Camii üzerine yapılan bir araştırma, onu Amasya'daki Osmanlı eserlerinin en erken tarihlisi olarak niteler; büyük çaplı onarımlarla özgün hâlinden uzaklaştığını, buna rağmen kullanılmaya devam ettiğini belirtir. Okuttuğu Beyzâvî Tefsiri, Kâdî Beyzâvî'nin (ö. 685/1286) Envârü't-tenzîl ve esrârü't-te'vîl adlı eseridir.
Müftizâde İsmail Efendi'ye, hocası Abdullah Vecîh Efendi'ye ve Niksar müftüsü babasına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 324–325. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar