AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

İsmâil Efendi-Rahtuvânzâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 324 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Köprülüdür. Sertüfengi-i şehriyârî Köprülü el-Hâc Hâfız Hasan Ağa bin İsmâil Ağa’nın mahdûmudur. İstanbul’da tahsîl-i ulûm ederek ders-i âm ve 1231’de bi’l-imtihân müderris oldu. Sâniye-i Süleymaniye müderrisi olduğu halde 1248’de vefât etdi. Kibâr-ı müderrisînden âlim, kâmil idi. Üsküdar’da medfûndur.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Köprülüdür. Padişahın tüfekçibaşısı Köprülü Hacı Hâfız Hasan Ağa'nın, yani İsmail Ağa oğlu Hasan Ağa'nın oğludur. İstanbul'da ilim öğrenerek ders-i âm yetkisi aldı ve 1231'de [1815-16] imtihanla müderris oldu. Sâniye-i Süleymaniye müderrisi iken 1248'de [1832-33] öldü. Büyük müderrislerden, âlim ve olgun bir kimseydi. Üsküdar'da gömülüdür.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sertüfengi-i şehriyârî: padişahın tüfekçilerinin başı
  • mahdûm: oğul
  • ders-i âm: halka açık ders verme yetkisini almış kimse (dersiâm)
  • bi'l-imtihân: imtihanla
  • Sâniye-i Süleymaniye: Süleymaniye medreselerinin ikinci derecesi (aşağıya bakınız)
  • kibâr-ı müderrisîn: büyük müderrisler
  • kâmil: olgun, yetkin
  • medfûn: gömülü

Ders-i Âm ve Müderrislik Basamakları

Ders-i âm, halka açık ders anlamına gelir; bu unvanı taşıyan müderrisler, medreseden mezun olup icazet aldıktan sonra bir imtihana daha girerlerdi. Metindeki "ders-i âm ve 1231'de imtihanla müderris oldu" ifadesi bu sıraya uyar. Medreseler 18. yüzyıldan itibaren iki hâriç, iki dâhil, iki sahn, iki altmışlı, üç Süleymaniye ve bir dârülhadis derecesine ayrılmıştı. Süleymaniye derecesinin üç basamaklı olması nedeniyle "Sâniye-i Süleymaniye" ibaresinin bunların ikincisini gösterdiği anlaşılıyor; kaynaklar bu üç basamağın adlarını vermediği için bu bir çıkarımdır.

Aile Bağı

Kitabın 219. maddesindeki dipnot, bu İsmail Efendi'nin dedesi Rahtuvân İsmail Ağa ile babası Hasan Ağa'yı anar: Köprülüzâde İsmail Paşa'nın babası Hâfız Ömer Ağa, Hâfız Hasan Ağa'nın kardeşidir. Buna göre İsmail Efendi ile Köprülüzâde İsmail Paşa amcaoğlu olur. Bu bağ yalnızca Hüsameddin'in dipnotuna dayanır; başka kaynaklarda Köprülü Hâfız Hasan Ağa'ya ya da müderris oğluna dair bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 324–324. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

  • Mehmet İpşirli, "Dersiâm", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/dersiam
  • Hasan Telli, "Meşîhat Arşivine Göre Amasya Müderrisleri", Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7/2 (2024), s. 732–758.

7. Cilt içindekiler