Çorumludur. Dâmâdoğlu Mustafa Efendi bin Ahmed’in mahdûmudur. Amasya‘ya gelip Iydîzâde el-Hâc Mustafa Âkif Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek mücâz oldu. Esnâ-yı tahsîlinde Hâce Laz İbrâhim, Çorumlu Müftü es-Seyyid el-Hâc Ali, şeyhü’l-imâre Müftüzâde el-Hâc Mehmed Efendilerden de istifâdeler etdi.
Ders-i âm-ı meşhûr olup Şâh Bula Hâtun Vakfının mütevellîsi Hâfız [178] es-Seyyid Mehmed Ağa’nın kerîmesini tezevvûc etdi. 1163’de Sungurlu el-Hâc Mehmed Ağa’nın Amasya‘da binâ etdiği Sungurlu Medresesine ilk müderris olup fezâil-i ilmiyesiyle iştihâr etdiğinden 1184 senesi saferinin on dördünde Amasya Müftüsü oldu.
1186 senesi zilhiccesinde azledilip 1189 senesi muharreminin onbeşinde sâniyen Amasya Müftüsü oldu. İki yıl makâmını muhâfaza edib 1191 senesi muharreminin evâhirinde azledildi. 1198 senesi muharreminde sâlisen Amasya Müftüsü olduğu halde şa’bânının on beşinci gecesi dâr-ı bekâya irtihâl etdi.
Fâzıl, usûl-ı fıkıh ve kelâmda mâhir, gâyet fakîh, kâmil, edebiyât ve muhâzarâta vâkıf, şâir, vecîh bir zât idi. Eş’ârı ve emsile-i Fârisiyyesi vardı. Mahdûmları Mehmed, Mes’ûd, Süleyman, es-Seyyid Ahmed, es-Seyyid Mustafa Vâzıh Efendilerdir. Bunlara Kara Müftüzâdeler dendi.
Kayın pederi Hâfız es-Seyyid Mehmed Ağa 1192’de bilâ-veled-i [179] zükûr vefât eylediğinden kerîmesinden mütevellîd mahdûmu es-Seyyid Ahmed Efendi Şâh Bula Vakfına mütevellî oldu. 1212’de es-Seyyid Ahmed Efendi de vefât edib diğer mahdûmu es-Seyyid Mustafa Vâzıh Efendi mütevellî oldu. 1237’de Vâzıh Efendi’nin kasr-ı yed ile büyük mahdûmu es-Seyyid Abdurrahman Efendi ve 1247’de bunun da vefâtıyla küçük mahdûmu es-Seyyid Nimetullah Efendi mütevellî oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Çorumludur. Dâmâdoğlu Mustafa Efendi bin Ahmed'in oğludur. Amasya'ya gelip Iydîzâde Hacı Mustafa Âkif Efendi'den öğrenimini tamamlayarak icâzet aldı. Öğrenimi sırasında Hâce Laz İbrâhim'den, Çorumlu Müftü Seyyid Hacı Ali'den ve şeyhülimâre Müftüzâde Hacı Mehmed Efendi'den de yararlandı.
Ünlü bir ders-i âm olup Şâh Bula Hatun Vakfı'nın mütevellisi Hâfız Seyyid Mehmed Ağa'nın kızıyla evlendi. 1163'te [1749-50] Sungurlu Hacı Mehmed Ağa'nın Amasya'da yaptırdığı Sungurlu Medresesi'nin ilk müderrisi olup ilmî üstünlükleriyle ün kazandığından 1184 senesi saferinin on dördünde [1770-71] Amasya Müftüsü oldu.
1186 senesi zilhiccesinde [1773] azledilip 1189 senesi muharreminin on beşinde [1775-76] ikinci kez Amasya Müftüsü oldu. İki yıl makamını koruyup 1191 senesi muharreminin sonlarında [1777-78] azledildi. 1198 muharreminde [1783-84] üçüncü kez Amasya Müftüsü olduğu hâlde şabanın on beşinci gecesi vefat etti.
Fazıl, fıkıh usulünde ve kelâmda usta, çok iyi bir fıkıh bilgini, olgun, edebiyata ve sohbet sanatına vâkıf, şair, itibarlı bir zattı. Şiirleri ve Farsça örnekleri (emsile-i Fârisiyye) vardı. Oğulları Mehmed, Mes'ûd, Süleyman, Seyyid Ahmed ve Seyyid Mustafa Vâzıh Efendilerdir. Bunlara Kara Müftüzâdeler denildi.
Kayın pederi Hâfız Seyyid Mehmed Ağa 1192'de [1778-79] erkek çocuğu olmadan vefat ettiğinden, kızından doğan oğlu Seyyid Ahmed Efendi Şâh Bula Vakfı'na mütevelli oldu. 1212'de [1797-98] Seyyid Ahmed Efendi de vefat edip öteki oğlu Seyyid Mustafa Vâzıh Efendi mütevelli oldu. 1237'de [1821-22] Vâzıh Efendi'nin görevden elini çekmesiyle büyük oğlu Seyyid Abdurrahman Efendi, 1247'de [1831-32] bunun da vefatıyla küçük oğlu Seyyid Nimetullah Efendi mütevelli oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mücâz: icâzet almış, öğretme yetkisi verilmiş
- istifâde: yararlanma
- şeyhülimâre: Amasya'da ulemânın ileri gelenlerine verilen bir ad olarak metinden anlaşılır; kesin karşılığı doğrulanamadı
- ders-i âm: herkese açık ders veren âlim
- mütevellî: vakfı yöneten kişi
- kerîme: kız
- tezevvüc: evlenme
- fezâil-i ilmiye: ilmî üstünlükler
- iştihâr: ünlenme
- evâhir: sonlar
- dâr-ı bekâ: ahiret
- usûl-ı fıkıh: fıkıh yöntemi
- kelâm: inanç ilmi
- muhâzarât: sohbet, söz ve ince nükte bilgisi
- vecîh: itibarlı, saygın
- eş'âr: şiirler
- bilâ-veled-i zükûr: erkek çocuğu olmadan
- kasr-ı yed: elin kısalması, yetkiden ayrılma
Üç Müftülük Dönemi
Hüsameddin, Hâtif Efendi'yi üç ayrı dönemde Amasya müftüsü olarak gösterir: 1184 saferi, 1189 muharremi ve 1198 muharremi. İlk tarih, İsmâil Efendi (Şeyh Müftîzâde) maddesindeki istifa tarihiyle aynı güne denk gelir; ikinci tarih ise İsmâil Kâmil Efendi'nin azledildiği 1189 muharreminin on beşiyle örtüşür. Hüsameddin'in bu üç maddesini yan yana okuyunca, müftülüğün Amasya'da kısa aralıklarla el değiştirdiği, aynı gün hem bir azil hem bir tayin yapıldığı görülür. Ayrıntısı metinde yoktur; olayın arka planına dair başka kaynak bulunamadı.
Aynı Hocanın Öğrencileri
Hâtif Efendi'nin hocalarından Iydîzâde Mustafa Âkif Efendi, İsmâil Kâmil Efendi'nin babası ve Şeyh Müftîzâde İsmâil Efendi'nin hocasıdır; Müftüzâde Hacı Mehmed Efendi ise Hacıköylüzâde İsmâil Efendi'nin de hocasıdır. Böylece ardışık maddelerde anılan birkaç müftü ve âlim aynı çevrede yetişmiş görünür. Bu bilgi yalnız Hüsameddin'in kayıtlarına dayanır.
Amasya Medreseleri
Amasya'da 40'ın üzerinde medresenin varlığı tespit edilmiştir. Hüsameddin'in Hâtif Efendi için andığı Sungurlu Medresesi ve onu yaptıran Sungurlu Hacı Mehmed Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Şâh Bula Hatun Vakfı'nın kuruluşu ve vakıf mütevellilerinin soyu da doğrulanamadı; metinde 1192'den 1247'ye kadar mütevelliliğin kayın pederinden torunlarına geçişi sayılır, ancak başka bir kayıtla karşılaştırılamamıştır.
Kaynakça