Köprülüdür. Köprü’de tavattun etmiş olan Arnavut Hüseyin Ağa’nın mahdûmudur. 1044 senesi muharreminin on üçüncü günü Amasya sancağı beyi oldu. Kendisi Erzurum Ordugâhı’na me’mûr olduğundan tarafından Kuloğlu Mehmed Ağa’yı Amasya mütesellîmi nasb etdi.
Saferde Serdâr İkinci Murâd Ağa’nın ref‘inden Odabaşı Taşcıoğlu Sun‘ullah Ağa Amasya yeniçerileri serdârı ve rebîülevvelde mevlevîhâne şeyhi Ahmed Dede’nin tegayyüb etmesine binâen sulehâ-yı mevleviyyeden Derviş Salih Dede Efendi Amasya Mevlevîhânesi şeyhi oldu.
Cumâdelûlâ gurresinde Amasya Kadısı Hasan Efendi ber-vech-i mevleviyyet Sivas kadısı olduğundan Kadızâde Abdülkerim Efendi Amasya kadısı ve tarafından Bayram Efendizâde el-Hâc Hızır Efendi Amasya nâibi oldu.
Cumâdelâhirede Köse Mehmed Ağa ile Sarı Süleyman Paşa’nın müsâdere ve furûhat edilen emlâk ü emvâlinde sû-i istîmâl olduğu ihbar edildiğinden Sivas Defterdârı Ebû Bekir Efendi berâ-yı tahkîkât Amasya’ya geldi. [70]
Lâkin Erzurum Kalesi Muhâfızı olan Amasyalı Hüseyin Bey’in teşebbüsâtıyla Amasya Beyi Köprülü Mehmed Bey şa’bânda azl edildiğinden Amasya sancağı mûmâ-ileyh Hüseyin Bey’e tevcîh edildi. Köprülü Mehmed Bey de mahzûnâne Köprü’ye avdet etdi. Hâlbuki Köprü Voyvodası Yûsuf Ağa’nın kerîmesiyle yeni evlenmişdi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Köprü'ye yerleşmiş olan Arnavut Hüseyin Ağa'nın oğludur. 1044 [1634-35] yılı muharrem ayının on üçüncü günü Amasya sancak beyi oldu. Kendisi Erzurum Ordugâhı'na görevlendirildiğinden, yerine Kuloğlu Mehmed Ağa'yı Amasya mütesellimi atadı.
Safer'de Serdar İkinci Murâd Ağa'nın görevden alınmasıyla Odabaşı Taşcıoğlu Sun'ullah Ağa Amasya yeniçerileri serdarı oldu. Rebîülevvel'de Mevlevîhâne şeyhi Ahmed Dede ortadan kaybolunca Mevlevî salihlerinden Derviş Salih Dede Efendi Amasya Mevlevîhânesi şeyhi oldu.
Cemâziyelevvel başında Amasya Kadısı Hasan Efendi mevleviyet payesiyle Sivas kadısı olduğundan Kadızâde Abdülkerim Efendi Amasya kadısı oldu; onun adına da Bayram Efendizâde el-Hâc Hızır Efendi Amasya naibi oldu.
Cemâziyelâhire'de Köse Mehmed Ağa ile Sarı Süleyman Paşa'nın müsadere edilip satılan mal ve mülkünde kötüye kullanım olduğu ihbar edildiğinden Sivas Defterdarı Ebû Bekir Efendi soruşturma için Amasya'ya geldi.
Fakat Erzurum Kalesi Muhafızı Amasyalı Hüseyin Bey'in girişimleriyle Amasya Beyi Köprülü Mehmed Bey şa'bân'da görevden alındığından Amasya sancağı adı geçen Hüseyin Bey'e verildi. Köprülü Mehmed Bey de üzgün bir hâlde Köprü'ye döndü. Hâlbuki Köprü Voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızıyla yeni evlenmişti.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- tavattun: yerleşmek, vatan edinmek
- me'mûr: görevli
- nasb: atama
- ref': görevden alma
- serdâr: yeniçeri bölüğünün başı
- tegayyüb: ortadan kaybolma
- sulehâ-yı mevleviyye: Mevlevî tarikatının erdemli kişileri
- ber-vech-i mevleviyyet: mevleviyet payesiyle (üst düzey kadılık rütbesi)
- sû-i istîmâl: kötüye kullanma
- tahkîkât: soruşturma
- teşebbüsât: girişimler
- mûmâ-ileyh: adı geçen
- mahzûnâne: üzgün biçimde
- voyvoda: bir kasaba ya da bölgenin vergi ve yönetim işlerinden sorumlu görevli
Köprülü Mehmed Bey Kimdir
Hüsâmeddin, kişiyi "Köprülü" olarak tanıtır, ama sonradan sadrazam olacak Köprülü Mehmed Paşa'dan söz ettiğini açıkça yazmaz. Ansiklopedi maddesine göre sonradan sadrazam olan Köprülü Mehmed Paşa Arnavutluk'un Berat sancağına bağlı Rudnik köyünde doğmuş, devşirilerek Enderun'da yetişmiş, Amasya'ya bağlı Köprü (Vezirköprü) kasabasına gidip Ayşe Hanım'la evlenmiş ve bu yüzden Köprülü diye anılmıştır. Hüsrev Paşa'nın hazinedarı olmuş, onun öldürülmesinden sonra kısa bir süre Amasya sancak beyliği yapmış, sonra İstanbul'a dönmüştür. Hüsâmeddin'in bir önceki maddedeki "Hüsrev Paşa'nın hazinedarlığından kayırılan Köprülü Mehmed Ağa" kaydı da bu bilgiyle örtüşür. Bu sıralama ve adların uyumu, maddedeki Mehmed Bey'in büyük olasılıkla sonradan sadrazam olan Köprülü Mehmed Paşa olduğunu düşündürür. Bir önceki maddedeki Eskişehir Beyi Mehmed Bey de aynı kişi gibi görünür.
Aynı ansiklopedi maddesi, Köprülü'nün sonradan yeniden Amasya sancak beyliğine getirildiğini, Çorum sancak beyi iken 1048'de (1638) Bağdat seferine katıldığını da yazar; bu ikinci görev bu madde kapsamında değildir.
Kitapla ansiklopedi arasında dikkat çeken bir fark evliliktedir. Ansiklopedi maddesindeki sıralama, Köprü'ye yerleşip Ayşe Hanım'la evlenmesinin Hüsrev Paşa'nın sadrazamlığından önce olduğunu düşündürür. Hüsâmeddin ise Köprülü Mehmed Bey'in 1044'te "yeni evlenmiş" olduğunu yazar ve eşin Köprü Voyvodası Yûsuf Ağa'nın kızı olduğunu belirtir. Ansiklopedi eşin babasının adını vermez; Ayşe Hanım'ın Yûsuf Ağa'nın kızı olup olmadığı bu kaynaklardan anlaşılamamıştır. Aynı maddeye göre Köprülü Mehmed Paşa, eşi Ayşe Hanım adına Vezirköprü'de bir çeşme yaptırmıştır. Hüsâmeddin'in babası için verdiği ad, "Arnavut Hüseyin Ağa", ansiklopedi maddesinde geçmez.
Amasya Mevlevîhânesi
Madde, Amasya Mevlevîhânesi'nde bir şeyh değişikliğini de kaydeder: Ahmed Dede ortadan kaybolunca yerine Derviş Salih Dede getirilir. Amasya'daki Mevlevîlik üzerine yazılmış bir çalışmaya göre ilk Mevlevîhâne 1314'te Alaeddin Ali Pervane Bey tarafından yaptırılmıştır; Saraçhane Mahallesi'nin doğusunda bulunan Mevlevîhâne'nin içinde büyük bir oda vardı ve burada Mehmed Arif Dede, Alaeddin Ali Dede, Osman Sakıb Dede, Arap Salih Dede, Ahmed Dede ve Mehmed Sıdkı Dede adlı kişilerin gömülü olduğu şer'iyye sicillerinden anlaşılmaktadır; bunlardan başka gömülü olanların kimler olduğu belli değildir. Metindeki "Ahmed Dede" ve "Salih Dede" adları, bu listedeki adlarla örtüşür; ama listedeki "Arap Salih Dede" ile bu maddedeki "Derviş Salih Dede"nin aynı kişi olup olmadığı kaynaklardan anlaşılamamıştır.
Aynı çalışma, tekke yapısı zarar gördüğünde şeyh Mehmed Arif Dede'nin durumu eski sadrazam Bayram Paşa'ya ilettiğini, Paşa'nın 1637'de Amasya'ya su getirtip bir kervansaray ve bir Mevlevîhâne yaptırdığını yazar. Bu, Hüsâmeddin'in yazdığı 1634-35 olaylarından birkaç yıl sonradır. Bayram Paşa'nın yaptırdığı Mevlevîhâne'nin şeyhi için günlük 70 akçe ayırdığı ansiklopedi maddesinde de kayıtlıdır. Amasya Mevlevîhânesi'nin bugün ayakta olup olmadığı elimizdeki kaynaklarda belirtilmemiştir.
Müsadere Soruşturması ve Sancağın Yeniden El Değiştirmesi
Köse Mehmed Ağa ile Sarı Süleyman Paşa'nın mallarının satışında kötüye kullanım yapıldığı iddiası üzerine Sivas Defterdarı'nın soruşturma için Amasya'ya gelmesi, bir önceki maddede anlatılan müsaderenin devamıdır. Köse Mehmed Ağa'nın muhallefatı üzerine yapılan bir akademik çalışma, bu tür mallar devlet adına sayılıp defterlere yazıldıktan sonra yeniden sayımlarla denetlendiğini göstermektedir. Amasya'daki soruşturmanın sonucuna dair elimizdeki kaynaklarda bilgi yoktur.
Köprülü Mehmed Bey'in şa'bânda görevden alınması, kitapta Hüseyin Bey'in girişimlerine bağlanır. Hüsâmeddin'in aktardığına göre Köprülü üzülerek Köprü'ye döndü. Burada kitabın birkaç satırlık duygu ayrıntısı dikkat çekicidir: kısa süre önce evlenmiş olması. Aynı Köprülü Mehmed, yaklaşık yirmi iki yıl sonra, 1656'da sadrazam olacaktır; ansiklopedi maddesi bu tarihi 15 Eylül 1656 olarak verir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 560–561. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar