Amasyalıdır. “Hacı Efendizâde” demekle meşhûr el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. 1046 senesi saferinin on birinde Amasya mutasarrıfı olup [78] geldi. Pek müsin olduğundan kethüdâsı olan birâderzâdesi Sarı Mehmed Ağa, Amasya mütesellimi oldu.
Cumâdelûlâ gurresinde Kadı Hasan Efendi’nin müddet-i örfiyyesi bitdiğinden Bayram Efendizâde el-Hâc Hızır Efendi Amasya kadısı oldu. Harpten gelen Keyvanzâde Hızır Bey mahkemeye müracaatla hemşiresi Nâzenîn Hanım’ın ref‘inden Hızır Paşa mütevellîsi oldu.
Cumâdelûlâ ortalarında Mütesellim Sarı Mehmed Ağa’nın tecâvüzkârâne harekâtı a‘yân ve halkı dilgîr eylediğinden azliyle kethüdâyeri Şâtır Ali Ağa Amasya mütesellimi olup halka sükûn geldi.
Ramazânın yedinci günü kâ’im-makâm sadr-ı âlî Lâdikli Kurd Ağazâde Bayram Paşa sadrâzam olduğundan kethüdâsı Geldiklânlı Köse Ali Ağa kethüdâ-yı sadr-ı âlî oldu. Sadr-ı müşârün-ileyhin imâmı da Şeyh Muharrem Efendizâde Mustafa Efendi ve müteâkiben Amasyalı Hacı Benîzâde Hüseyin Efendi reîsü’l-küttâb oldu.
Zilka’de evâilinde Sadr-ı a’zam Bayram Paşa, muazzam bir alay ile Amasya’ya gelip oturdu. Tedârikât-ı seferiyeyi ikmâle çalışdı. Fakat mutasarrıf Mustafa Paşa’nın ve kethüdâsı Sarı Mehmed Ağa’nın hareketlerini beğenmediğinden azliyle Amasya sancağını sâbık Batum beylerbeyi Murtezâ Paşa’ya verdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. "Hacı Efendizâde" diye tanınan Hacı Mehmed Efendi'nin oğludur. 1046 [1636-37] yılı safer ayının on birinde Amasya mutasarrıfı olarak geldi. Çok yaşlı olduğundan kethüdası olan kardeşinin oğlu Sarı Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Cemâziyelevvel başında Kadı Hasan Efendi'nin örfî görev süresi bittiğinden Bayram Efendizâde Hacı Hızır Efendi Amasya kadısı oldu. Savaştan dönen Keyvânzâde Hızır Bey mahkemeye başvurup kız kardeşi Nâzenîn Hanım'ın çekilmesiyle Hızır Paşa Vakfı mütevellisi oldu.
Cemâziyelevvel ortalarında Mütesellim Sarı Mehmed Ağa'nın saldırgan davranışları ileri gelenleri ve halkı bunalttığından görevden alındı; kethüdâyeri Şâtır Ali Ağa Amasya mütesellimi olup halk huzura kavuştu.
Ramazanın yedinci günü sadaret kaymakamı Lâdikli Kurd Ağazâde Bayram Paşa sadrazam olunca, kethüdası Geldiklânlı Köse Ali Ağa sadaret kethüdası oldu. Adı geçen sadrazamın imamı da Şeyh Muharrem Efendizâde Mustafa Efendi oldu; ardından Amasyalı Hacı Benîzâde Hüseyin Efendi reîsülküttâp oldu.
Zilkade başlarında Sadrazam Bayram Paşa büyük bir alayla Amasya'ya gelip yerleşti. Sefer hazırlıklarını tamamlamaya çalıştı. Fakat mutasarrıf Mustafa Paşa'nın ve kethüdası Sarı Mehmed Ağa'nın davranışlarını beğenmediğinden Mustafa Paşa'yı görevden alıp Amasya sancağını önceki Batum beylerbeyi Murtezâ Paşa'ya verdi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mutasarrıf: sancağın yönetimiyle görevli üst yönetici
- müsin: yaşlı
- mütesellim: sancak yöneticisinin vekili
- müddet-i örfiyye: kadılık görevinin belirlenmiş süresi
- ref': kaldırma, bir görevden çekilme ya da çekilmek zorunda bırakılma
- a'yân: şehrin ileri gelenleri
- sadr-ı âlî, sadrazam: başvezir
- reîsülküttâp: divan kâtiplerinin başı, dışişleri ve yazışma işlerinden sorumlu görevli
- tedârikât-ı seferiyye: sefer hazırlıkları
- azl: görevden alma
Bayram Paşa Sadrazam Oluyor
Bu madde, Amasya sancağındaki küçük değişikliklerin yanı sıra, şehirle bağı olan bir sadrazamın göreve gelişini kaydeder. Ansiklopedi maddesine göre Bayram Paşa aslen Ladikli olup babasının adı Kurd Ağa'dır; İstanbul'da doğmuş, Yeniçeri Ocağı'ndan yetişmiş, Mısır valiliği yapmış, 1633'te Rumeli beylerbeyi, ardından ikinci vezir olmuş ve 1635 Revan seferinde sadaret kaymakamlığı yapmıştır. Hüsameddin'in "kaymakam sadr-ı âlî" demesi bu görevi karşılar. Sadrazamlığa Tabanıyassı Mehmed Paşa'nın yerine geçmiştir. Hüsameddin'in "Kurd Ağazâde" demesi de ansiklopedideki baba adıyla uyuşur.
Atama tarihinde kaynaklar ayrılır. Hüsameddin, 1046 yılı ramazanının yedinci gününü verir; bu tarih miladî olarak 1637'nin ilk haftalarına denk gelir. Ansiklopedi maddesinde ise "Şubat 1636" yazılıdır. Böylece maddedeki yıl ile Hüsameddin'in tarihi arasında bir yıllık fark vardır. Fark, kaynaklardan birindeki yıl kaydından doğuyor olabilir; elimizdeki kaynaklarla doğrulanamadı.
Ansiklopedi maddesi, sadrazam olduktan sonra Bayram Paşa'nın İran cephesine serdar olarak gönderildiğini, Bolu, Amasya, Niğde, Tokat ve Konya'yı dolaşıp Sivas'ta orduyu aldığını, topların Musul'a nakledilmesinin ardından Amasya kışlağına çekildiğini yazar. Hüsameddin'in zilkade başında Amasya'ya gelişini anlatan satırlar bu seferî hazırlıkla ilgilidir. Bayram Paşa'nın Amasya'ya olan ilgisi bir sonraki maddede ayrıntılı biçimde anlatılır.
Mutasarrıf Mustafa Paşa
Hacı Efendizâde Mustafa Paşa'ya dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in kaydına göre yaşlılığı nedeniyle yönetimi kethüdası Sarı Mehmed Ağa'ya bırakmış, bu kişinin sertliği halkı bıktırmış ve sancak elinden alınmıştır. Bir sonraki maddede Mustafa Paşa'nın yaşlılığına saygı gösterilerek Sultan Bayezid vakıfları mütevelliliğine getirildiği, 1047'de vefat ettiği anlatılır. Hacı Benîzâde Hüseyin Efendi ve Geldiklânlı Köse Ali Ağa hakkında da başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; Hüsameddin aynı kişiyi sonraki maddede "Hacı Nebîzâde" diye anar, bu yazım farkı kitabın kendisindedir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cilt, s. 563–564. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar