AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · ONUNCU FASIL · İKİNCİ DEVRE

Mustafa Paşa

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 3. Cilt, s. 492–493 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN

Özgün Metin

Sadr-ı esbak Dâvud Paşa'nın oğludur. Sultân Selîm'e küçüklüğünde intisâb etmiş, i'timâdını kazanmışdı. 918 senesi saferinin onunda Amasya'ya beylerbeyi oldu. Rebî'ulevvelinin üçüncü günü Amasya'ya geldi. Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey Amasya alaybeyisi oldu.

Sultân Ahmed, Ankara'ya vusûlünde ibtidâ Konya'ya gidip Anadolu'yu istîlâ ederek i'lân-ı saltanat etmesini kurdu. Konya'ya doğru yürüdü. Fakat kendisini ta'kîbe me'mûr olan Malkoçoğlu Tor Ali Bey'in şiddetle hücûmunu görünce bunun mümkün olmadığını anladı. Amasya'ya döndü.

Tor Alî Bey, yine ta'kîbâtına devâm edib Sultân Ahmed'in peşi sıra Amasya havâlîsine kadar geldi. Sultân Ahmed, Mustafa Paşa'nın Amasya'da olduğunu anlayınca Sivas'a doğru gitdi. Tor Ali Bey de dönüp Rûmeli'ne me'mûr oldu.

Sultân Ahmed, Tor Alî Bey'in avdetini duydukda Niksâr üzerinden [269] gelip Amasya'yı ansızın basdı. Kale ve şehrin muhâfızlarına göz açdırmadan Amasya'yı 918 rebî'ul-âhirinde zabt ederek i'lân-ı saltanat etdi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Eski sadrazam Dâvud Paşa'nın oğludur. Küçüklüğünde Sultan Selim'e bağlanmış, onun güvenini kazanmıştı. 918 [1512-13] yılı saferinin onunda Amasya'ya beylerbeyi oldu. Rebiülevvelin üçüncü günü Amasya'ya geldi. Yörgüç Paşazâde Mustafa Bey Amasya alaybeyi oldu.

Sultan Ahmed, Ankara'ya vardığında önce Konya'ya gidip Anadolu'yu istila ederek saltanatını ilan etmeyi tasarladı. Konya'ya doğru yürüdü. Fakat kendisini takibe memur edilen Malkoçoğlu Tor Ali Bey'in şiddetli hücumunu görünce bunun mümkün olmadığını anladı. Amasya'ya döndü.

Tor Ali Bey, takibine yine devam edip Sultan Ahmed'in peşi sıra Amasya çevresine kadar geldi. Sultan Ahmed, Mustafa Paşa'nın Amasya'da olduğunu anlayınca Sivas'a doğru gitti. Tor Ali Bey de dönüp Rumeli'ne görevlendirildi.

Sultan Ahmed, Tor Ali Bey'in dönüşünü duyunca Niksar üzerinden gelip Amasya'yı ansızın bastı. Kale ve şehrin muhafızlarına göz açtırmadan Amasya'yı 918 [1512-13] yılı rebiülâhirinde ele geçirerek saltanatını ilan etti.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • sadr-ı esbak: eski sadrazam
  • intisâb: bağlanma, hizmetine girme
  • alaybeyi: sancakta askerî birliklerin düzeninden sorumlu komutan
  • vusûl: varış
  • ta'kîb: izleme, peşine düşme
  • avdet: geri dönüş
  • i'lân-ı saltanat: padişahlığını ilan etme

Mustafa Paşa Kimdir?

Hüsameddin, Amasya beylerbeyi Mustafa Paşa'yı eski sadrazam Dâvud Paşa'nın oğlu olarak tanıtır. Dâvud Paşa'ya dair ansiklopedi maddesine göre vakıf kayıtlarında paşanın dört oğlu bulunur; bunlardan Mustafa 1503'te Yanya sancak beyidir ve II. Bayezid'in damadı olmuştur. Bu Mustafa ile Amasya beylerbeyi Mustafa Paşa'nın aynı kişi olup olmadığı okuduğum kaynaklarda açıkça belirtilmiyor; bu yüzden bir eşleştirme yapılmadı. Amasya şehzadelerini inceleyen bir çalışma ise Selim'in padişah olunca Amasya'ya beylerbeyi olarak Mustafa Paşa'yı atadığını ve onun sancaktaki sükûneti sağladığını söyler; Hüsameddin'in anlatısıyla bu nokta uyumludur.

Takip ve Amasya'nın Alınışı

Metindeki Malkoçoğlu Tor Ali Bey, bugünkü kaynaklarda Malkoçoğlu Turali Bey adıyla geçer. Yenişehir Muharebesi'ni anlatan bir kaynak, Şehzade Ahmed'in Afyon'da bulunduğu sırada Turali Bey'in saldırısı üzerine önce Ankara'ya, oradan Malatya'ya çekildiğini ve iki oğlunu yardım istemek için Şah İsmail'e gönderdiğini yazar. Hüsameddin ise Ahmed'in Ankara'dan Konya'ya yöneldiğini, takipten vazgeçerek Amasya'ya döndüğünü, oradan Sivas'a gittiğini ve Tor Ali Bey'in Rumeli'ne dönmesi üzerine Amasya'ya Niksar yolundan geri geldiğini söyler. İki anlatım yer adları bakımından ayrılır; Malatya geçişi Hüsameddin'de yer almaz. Ahmed'in Amasya'yı yeniden ele geçirmesi konusunda Koca Mustafa Paşa'ya dair ansiklopedi maddesi, bazı Osmanlı kaynaklarında paşanın şehzadeye gizlice haber gönderip Amasya'yı almasına yol açtığının yazıldığını, başka kaynaklarda ise paşanın böyle iddialarla suçsuz yere öldürüldüğünün anlatıldığını bildirir.

Hüsameddin'in notlarında geçen kale kapısı yazıtına dair, yani 918'de kalenin onarıldığını gösteren kitabeye dair, bu çalışma kapsamında başka bir kaynak bulunamadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 492–493. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

  • Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", DergiPark.

Kitaplar

  • Şerafettin Turan, "Dâvud Paşa, Koca", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1994.
  • Feridun Emecen, "Koca Mustafa Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, Ankara 2002, s. 131–133.

Diğer kaynaklar

  • "Yenişehir Muharebesi (1513)", Vikipedi.

3. Cilt içindekiler