Amasya vâlîsi şehzâde Sultân Ahmed bin Sultân Bâyezîd Hân-ı Sânî şehzâdesidir. Pederinin İstanbul'a azîmeti esnâsında tarafından 917 senesi zilhiccesi evâ'ilinde Amasya vâlîsi oldu. Lalası, müdebbir-i umûru Yahşî Beyzâde Ahmed Paşa olup Bâlî Bey yine muhâfız kaldı.
Lâkin şî'a başkumandânı Mardinli Şâh Kulu, bu galebe üzerine bütün Anadolu'yu zabt etmiş kadar bir vaz'iyyet almışdı. Anadolu kızılbaşlarından ve Kürdler'den mürekkeb otuz binden ziyâde bir kuvvete sâhib olmuşdu. Tokat havâlîsini vuruyor, ileri gitdikçe kar çığı gibi ordusu ve cem'iyyeti büyüyordu.
Bir tarafdan da "Zünnûn Halîfe" dedikleri Varaylı bir Moğol Tûrânî Varay, Mecidözü, Turhal kazâlarına hâkim olacak derecede nüfûz ve kuvvet bulmuşdu. Amasya'yı en ziyâde tehdîd eden bu Zünnûn Bey'di. Buna "Ece Sultânoğlu" denirdi.
Zünnûn Bey, Varay havâlîsinde sâkin Cafarlu aşîreti rü'esâsından ve zu'amâdan Halîl Bey'in oğludur. Kendisini Moğol ümerâsından [263] Acaytu Bay'ın evlâdından sayardı. Her hâlde Cafarlu aşîreti, yukarıda mâhiyetleri arz edilen "Cavunkar, Çongar" Tatarlarından olacakdır. Mecidözü civârında türbesi olan Zünnûn-ı Mısrî denilen bu olmalıdır.
Amasya kadısı Mü'eyyedzâde Şemseddîn Ahmed Efendi ve müftü Koca Emîr İbrâhim Efendi idi. Amasya nâibi Hibetullâh Efendi şöhret ve nüfûzunu muhâfaza ediyordu. Zilhiccenin sonlarında İğnecizâde Safiyyeddîn Halvetî mahdûmu meşâyih-i sûfiyye sulehâsından Pîr Muhyiddîn Mehmed Çelebi vefât etdi. Pederinin yanına defn edildi.
918 senesi muharreminde Amasya havâlîsinde "âyîn-i mâtem" icrâ edilerek sünnîlere acı bir gösteriş yapıldı. Sünnîlerden birkaç kişi kurbân edildi. Amasya halkına ve a'yânına bir korku müstevlî oldu. Şâh Kulu emriyle hareket eden Zünnûn Halîfe, ma'iyyetinde on bin kadar şî'asıyla muharremin onuncu günü Amasya'yı ansızın basdı.
Sultân Murâd ve Yahşî Beyzâde Ahmed Paşa var kuvvetleriyle Amasya'yı müdâfa'a ederek kurtarmağa çalışıyorlardı. Lâkin Amasya'nın içinde tesettür eden, sünnî şeklinde görünen şî'îler birden meydâna çıkıp Zünnûn Halîfe'ye içden yardım etdiler.
Bizzarûre Amasya müdâfi'leri, a'yânı, sünnîleri şehri bırakıp etrâfına çıkdılar. Zünnûn Halîfe büyük bir gurûr ve azametle Amasya'ya girdi. Şî'îlere bir îd-i meserret yapdırdı. Şâh Kulu da Niksâr ve havâlîsini basdırdı. [264]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya valisi şehzade, Sultan Ahmed bin Sultan II. Bayezid Han'ın şehzadesidir. Babasının İstanbul'a gitmesi sırasında, onun tarafından 917 [1511-12] yılının zilhiccesi başlarında Amasya valisi oldu. Lalası ve işlerini yöneten kişi Yahşî Beyzâde Ahmed Paşa idi; Bâlî Bey de yine muhafız olarak kaldı.
Fakat Şiî başkomutanı Mardinli Şah Kulu, bu zafer üzerine bütün Anadolu'yu ele geçirmiş gibi bir duruma gelmişti. Anadolu kızılbaşlarından ve Kürtler'den oluşan otuz binden fazla bir kuvvete sahip olmuştu. Tokat çevresini vuruyor, ilerledikçe ordusu ve topluluğu kar çığı gibi büyüyordu.
Öbür yandan "Zünnûn Halife" dedikleri Varaylı bir Moğol Turânî, Varay, Mecidözü ve Turhal kazalarına hâkim olacak kadar nüfuz ve güç bulmuştu. Amasya'yı en çok tehdit eden bu Zünnûn Bey'di. Buna "Ece Sultanoğlu" denirdi.
Zünnûn Bey, Varay çevresinde oturan Cafarlu aşireti reislerinden ve zeamet sahiplerinden Halîl Bey'in oğludur. Kendisini Moğol emirlerinden Acaytu Bay'ın soyundan sayardı. Cafarlu aşireti herhalde yukarıda niteliği anlatılan "Cavunkar, Çongar" Tatarlarından olacaktır. Mecidözü civarında türbesi bulunan Zünnûn-ı Mısrî denilen kişi de bu olmalıdır.
Amasya kadısı Mü'eyyedzâde Şemseddîn Ahmed Efendi, müftü de Koca Emîr İbrahim Efendi idi. Amasya naibi Hibetullâh Efendi şöhret ve nüfuzunu koruyordu. Zilhiccenin sonlarında İğnecizâde Safiyyeddîn Halvetî'nin oğlu, sufi şeyhleri ve salih kimseler arasından Pîr Muhyiddîn Mehmed Çelebi vefat etti. Babasının yanına defnedildi.
918 [1512-13] yılının muharreminde Amasya çevresinde "yas ayini" yapılarak Sünnîlere acı bir gösteri sunuldu. Sünnîlerden birkaç kişi kurban edildi. Amasya halkına ve ileri gelenlerine bir korku çöktü. Şah Kulu'nun emriyle hareket eden Zünnûn Halife, maiyetindeki on bin kadar Şiîyle muharremin onuncu günü Amasya'yı ansızın bastı.
Sultan Murad ve Yahşî Beyzâde Ahmed Paşa var güçleriyle Amasya'yı savunarak kurtarmaya çalışıyorlardı. Fakat Amasya'nın içinde gizlenen, Sünnî görünüşlü Şiîler birdenbire ortaya çıkıp Zünnûn Halife'ye içeriden yardım ettiler.
Zorunlu olarak Amasya savunucuları, ileri gelenleri ve Sünnîler şehri bırakıp çevresine çıktılar. Zünnûn Halife büyük bir gurur ve azametle Amasya'ya girdi. Şiîlere bir sevinç bayramı yaptırdı. Şah Kulu da Niksar ve çevresini bastırdı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- lala: şehzadenin eğitimini ve işlerini üstlenen devlet adamı
- müdebbir-i umûr: işleri yöneten, idare eden kişi
- zu'amâ: zeamet sahipleri; yüksek gelirli timar sahibi sipahiler
- aşîret rü'esâsı: oba ve boy başkanları
- âyîn-i mâtem: yas töreni; burada Muharrem ayında Kerbelâ olayı için tutulan anma
- müstevlî: her yanı kaplayan, hâkim olan
- bizzarûre: mecburen
- îd-i meserret: sevinç bayramı
Şehzade Murad
Başlıktaki Sultan Murad, Şehzade Ahmed'in oğludur; 1495'te Amasya'da doğduğu bildirilir. Hüsameddin onu Zünnûn'a karşı Amasya'yı savunan vali olarak gösterir. Bugünkü anlatımlar ise Murad'ı bu ayaklanmanın içinde yer alan bir isim olarak verir: 1512'de Nur Ali Halife'nin Anadolu'daki hareketine katıldığı, "Kızılbaş tacı giydiği", sonra Şah İsmail'in yanına gittiği yazılır. Amasya şehzadelerini inceleyen bir makale, Ahmed'in İstanbul'a giderken Murad'ı Amasya sancakbeyliğine bıraktığını, Murad'ın on bin kişiyle Nur Ali'ye katıldığını ve bu karışıklığın Yahşî Beyzâde Ahmed Paşa'nın isyancıları Amasya'dan çıkarmasıyla sona erdiğini söyler. Murad sonunda İran'a gitmiş ve 1519 dolayında Kâşân ya da İsfahan'da ölmüştür. Hüsameddin'in anlatısı ile bu anlatımlar arasındaki fark açıktır: biri Murad'ı savunmada, öbürü isyanın saflarında gösterir.
Zünnûn Halife Kimdir?
Zünnûn'a dair bugünkü bir inceleme, onun Amasya'nın Varay kasabasında doğduğunu, Cafarlu Halil Bey bin Kubad Bey'in oğlu olduğunu ve "Zünnûn-nâme" adlı bir vekayi-nâmeden Ece Sultanoğlu diye anıldığını kaydeder. Aynı çalışma, Zünnûn'un Cengiz soyundan Ecaytu Noyan evladından sayıldığını belirtir; Hüsameddin'in "Moğol emirlerinden Acaytu Bay" ifadesiyle burada örtüşme görülür. Aynı çalışmaya göre Zünnûn önce Amasya valisi Şehzade Ahmed'e bağlanmış, onun kararıyla Varay Bey'i olmuş; sonra Şah Kulu'nun halifesi olduğu söylenen Celâl Baba'ya bağlanarak kızılbaş olmuştur. Çalışma ayrıca Mecidözü yöresindeki türbenin sonradan "Zünnûn-ı Mısrî" adıyla anılmaya başladığını, bunun Hüsameddin'in verdiği bilgiye dayandığını belirtir.
Zünnûn'un sonu konusunda kaynaklar ayrılır. Bir çalışmaya göre 933 [1526-27] yılının recep ayında yakalanıp idam edilmiş, adamları cenazesini Mecidözü'ne getirip türbe yaptırmıştır. Başka bir derlemede ise 1526'da Bozok yöresindeki bir ayaklanmada savaş alanında öldürüldüğü yazılır. Hüsameddin'in ikinci maddedeki "tam on beş yıl" ifadesi 1512'den 1527'ye uzanan süreyle uyumlu görünmektedir. Hüsameddin metinde Zünnûn'un "Şah Kulu'nun emriyle" hareket ettiğini yazar. Bugünkü anlatımda Şahkulu Baba'nın izi 1511 savaşından sonra kaybolur, 1512'deki Amasya hareketinin önderi olarak ise Nur Ali Halife anılır. Hüsameddin'in birkaç ayrı hareketi tek bir "Şah Kulu" adı altında anlattığı bu yüzden akılda tutulmalıdır.
Metinde geçen Amasya kadısı ve müftü için taradığım kaynaklarda ayrıca bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 3. Cilt, s. 490–491. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", DergiPark.
- Merve Karakulak, "XVI. Yüzyılda Amasya'da Kızılbaşlık Hareketlerinin Toplumsal Yansımaları", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı 109, 2024.
- Murat Alandağlı, "İnancın, Şekavetin ve Siyasetin Şekillendirdiği Bir Orta Anadolu Kazası: Zünnunabad", Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, sayı 115, 2025.
Diğer kaynaklar
- "Şehzade Murad (Şehzade Ahmed'in oğlu)", Vikipedi (İngilizce).
- "Baba Zünnun Rebellion", Vikipedi (İngilizce).