AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Oruç Paşa-Tokuroğlu

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 370 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasya ümerâsından Bâyezîd Bey bin Tokur Bey’in mahdûmudur. Buna Toğuroğlu da denirdi. Amasya Emîr-i Kebîri Devâtdâr Ahmed Paşa bin el-Hâc Şâdgeldi pâdişâhın ümerâsından iken [350] 788’de Sultân Murâd Hünkâr’a arz-ı inkiyâd ederek Ümerâ-yı Osmâniyye’den oldu.

Ba’dehû Amasya Vâlîsi Yıldırım Sultân Bâyezîd ile beraber Kosova Muhârebesi’ne gitdi. Mezkûr muhârebede yararlıklar gösterdiğinden Yıldırım Bâyezîd Hân’ın gözüne girdi. Sultân-ı müşârün-ileyhin cülûsundan sonra bütün muhârebâtında beraber bulunarak sadâkat ve şecâ’ati görüldüğünden beylerbeyi oldu.

804’de Topal Timur Hân’a karşı Yıldırım Sultân Bâyezîd’in kolunda fedâkârâne harbederek vefât etdi. Ümerâ-yı kibârdan şecî’, sâdık, ğayûr bir kumandan idi. Mahdûmları Mehmed, Yûnus beylerdir. Mehmed Bey de ümerâdan olup Timur Harbi’nde vefât etdi. Birâderi Sungur Bey’dir.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya beylerindendir. Tokur Bey'in oğlu Bayezid Bey'in oğludur. Buna Toğuroğlu da denirdi. Amasya Büyük Emiri Devâtdâr Ahmed Paşa, Hacı Şâdgeldi Padişah'ın oğlu, padişahın beyleri arasında iken 788'de [1386-87] Sultan Murad Hünkâr'a boyun eğince Osmanlı beylerinden oldu.

Sonra Amasya Valisi Yıldırım Sultan Bayezid ile birlikte Kosova Savaşı'na gitti. Bu savaşta gösterdiği yararlıklarla Yıldırım Bayezid Han'ın gözüne girdi. Adı geçen sultanın tahta çıkışından sonra bütün savaşlarında yanında bulunup bağlılığı ve yiğitliği görüldüğü için beylerbeyi oldu.

804'te [1401-02] Topal Timur Han'a karşı Yıldırım Sultan Bayezid'in kolunda canla başla savaşarak öldü. Büyük beylerden, yiğit, sadık, namuslu ve cesur bir komutandı. Oğulları Mehmed ile Yûnus Beylerdir. Mehmed Bey de beylerden olup Timur savaşında öldü. Kardeşi Sungur Bey'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • ümerâ: beyler, komutanlar
  • Emîr-i Kebîr: Büyük Emir; bir bölgenin başındaki en yüksek idareci
  • devâtdâr: divit taşıyan, yazı işlerine bakan üst görevli
  • arz-ı inkıyâd: boyun eğdiğini bildirme, itaat sunma
  • cülûs: padişahın tahta çıkışı
  • muhârebât: savaşlar
  • beylerbeyi: birkaç sancağın başındaki üst düzey komutan ve idareci
  • şecâ'at: yiğitlik, cesaret
  • ğayûr: namusuna, devletine düşkün, gayretli
  • Topal Timur: Timur; Hüsameddin'in kullandığı lakap

Amasya'nın Osmanlı'ya Bağlanışı

Hüsameddin'in verdiği 788 [1386-87], Amasya'nın Osmanlı hâkimiyetini kabul ettiği yıllara oturur. Şehzade Bayezid'in 1386'da Amasya'ya gelip Amasya beyliğini Osmanlı devletine bağladığı yazılır. Başka bir anlatımda, Kadı Burhâneddin'e karşı Osmanlı hâkimiyetini kabul eden Amasya Emiri Ahmed'in bu ilişkileri 1384-1388 arasında yürüttüğü bildirilir. Amasya'yı bütünüyle Osmanlı topraklarına katan olay ise sonraki tarihlere aittir: Burhâneddin'in kuşatması altındaki emir şehri 1392'de Osmanlılar'a teslim etmiş, Bayezid ertesi yıl Amasya'ya girmiş, kimi anlatımlarda ise bu 1398 olarak geçmiştir. Hüsameddin'in "Amasya Valisi Yıldırım Sultan Bayezid" demesi de bu yıllara dayanır; Bayezid'in Amasya'nın ilk valisi olduğu kanaatinin kaynağı olarak aynı ilişkiler gösterilir.

Ahmed Paşa ve Tokur Bey

Metindeki Ahmed Paşa, Hacı Şadgeldi'nin oğlu olan Amasya emiridir. Şadgeldi'nin ölümü üzerine oğlu Ahmed, Yıldırım Bayezid'in desteğini alarak şehri Kadı Burhâneddin'e karşı savunmuştur. "Devâtdâr" unvanı bu anlatımlarda geçmez. Cümlede özneler belirsizdir: "788'de boyun eğen" Ahmed Paşa mıdır, yoksa Oruç Paşa'nın kendisi midir, metin açıkça söylemez. Çeviri, Ahmed Paşa'nın boyun eğmesi ve Oruç Paşa'nın Osmanlı beylerinden olması biçiminde yorumlanmıştır; bu bir yorumdur. Tokur Bey ile oğlu Bayezid Bey ve kardeş Sungur Bey için, "Toğuroğlu" adıyla da yapılan aramada başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kosova ve Ankara Savaşları

Kosova Savaşı 15 Haziran 1389'da yapıldı ve Şehzade Bayezid savaşı kazanmada önemli rol oynadı. Ankara Savaşı büyük ihtimalle 28 Temmuz 1402 Cuma günü yapıldı. Hüsameddin'in Oruç Paşa'nın öldüğünü bildirdiği 804, bu tarihi içine alır; hicrî yıl 1401-02 aralığına düşer. Kaynaklar savaşta Kara Tatarlar'ın ve bazı Anadolu beyliklerine ait kuvvetlerin Timur tarafına geçtiğini, Osmanlı ordusunun bozulduğunu, yanında 3000 kişi kalan Bayezid'in sonunda Timur'a esir düştüğünü yazar. Oruç Paşa ile oğlu Mehmed Bey'in bu savaşta öldüğünü bildiren başka bir kayıt bulunamadı; Hüsameddin'in ifadesi tek dayanaktır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 370–370. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

7. Cilt içindekiler