Amasyalıdır. Kapıcıoğlu Mehmed Ağa bin Receb Ağa'nın oğludur. Birâderi bostancıbaşı Hacı Ahmed Ağa'nın yardımıyla serçeşme olmuşdu. 1119 senesi receb gurresinde mîr-i mîrânlıkla Amasya mutasarrıfı olup Rûmeli'nde bulunduğundan Amasyalı esbak kul kethüdâsı Türk Şa'bân Ağazâde Mehmed Ağa mütesellim oldu.
Az sonra Mü'ezzinbaşı oğlu Abdî Ağa'nın hakkındaki şikâyetlerin tahkîkine dâ'ir fermân gelip ahvâli teftîş edilmeğe başlandı. Bu esnâda Abdî Ağa da tevkîf edildi.
Şa'bân evâhirinde Özbek sefîri Mîr Mehmed Nâsırhân mihmândârı olan Amasyalı Sefer Ağazâde vezîr Mehmed Paşa ile Amasya'ya geldi. Mütesellim Mehmed Ağa bâ-fermân-ı âlî sefîrin i'zâz ve ikrâmına me'mûr olup Dârüsselâm [4] Mahallesi'nde vezîr Mehmed Paşa'nın konağına indirildi. Otuz beş gün Amasya'da istirâhat edip Amasya a'yânının konaklarında sıra da'vetiyle izzet ve ikrâm gördü.
Ramazân bayramının ikinci günü Buhâra'ya müteveccihen Mehmed Paşa ile birlikde Amasya'dan gitdi. Şevvâlin on dokuzuncu günü Mehmed Paşa'nın kethüdâsı olan a'yândan Sefer Ağazâde Hasan Ağa evkâf-ı sultâniyye mütevellîsi oldu. Mü'ezzinbaşı oğlu Abdî Ağa hakkındaki şikâyetlerin ba'zıları doğru görülerek Ankara'ya sürüldü.
Zilhiccede sâbık Mısır vâlîsi Amasyalı Küçük Alîzâde Hüseyin Paşa vefât edip oğlu olmadığından müsâdereden kurtulan mâlı kızı Fatma Hanım'a ve yeğenleri Alî, Mehmed Beyler'e kaldı. Yeğeni Alî Bey, Bozok sancağı beyi ve diğer yeğeni Mehmed Bey de Bülbül Hâtun vakfı mütevellîsi oldu. Yörgüç Paşa Câmi'i civârında Şâdî Bey Tekkesi şeyhliği de Halvetiyye meşâyihinden Mustafâ Efendi'ye verildi.
1120 muharrem gurresinde Lâdikli Feyzullâh Efendi'nin yerine Ebûbekir Efendi Amasya kadısı ve nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı Emîr Hacı Abdullatîf Ağa baş a'yân olup müntesiblerinden Seyyid İbrâhîm Ağa nakîb kâ'im-makâmı oldu. [5]
Muharremin on dördüncü günü Hoca Paşazâde Hacı Ömer Ağa'nın azliyle a'yândan Fazlıoğlu Sarı Hacı Alî Efendi şehir kethüdâsı oldu. Bu zât Fazlızâde (Fazlı Paşa) bin Hasan Efendi bin Fazlullâh Efendi'nin amcası oğlu idi.
Sefer evâ'ilinde Avkatlı İbrâhim Ağa'nın ref'inden Oluslu Kürd Seyyid İbrâhîm Ağa Amasya alaybeyi oldu. Rebî'ulevvelde Amasya müftüsü ve Sultâniyye müderrisi kibâr-ı fuzalâdan İkincizâde Abdullâh Sânî Efendi öbür dünyâya göçdüğünden Büyük Ağa (Hüseyniyye) müderrisi Koca Mu'îd İsmâ'il Efendi Amasya müftüsü ve diğer fuzalâdan Mütevellîzâde Hacı Ahmed Efendi de Sultâniyye müderrisi oldu.
Şa'bân evâhirinde şehir kethüdâsı Hacı Alî Efendi'nin ba'zı ahvâli, esnâfı ve a'yânı dilgîr eylediğinden azl ile baş a'yân Emîr Hacı Abdullatîf Ağa ilâveten şehir kethüdâsı da olup nüfûz ve ikbâli katmerlendi.
Şevvâl evâ'ilinde yirmi yıldan beri yeniçeri serdârı olan Apardı İbrâhîm Ağa bin Mehmed Ağa⁶⁹² ve zilka'de evâ'ilinde Ya'kûb Paşa müderrisi ulemâdan Mehmed Efendi vefât edip odabaşı Sekizinci Halîl Ağa serdâr ve ulemâdan Ebûbekir Efendi müderris oldu. [6]
1121 senesi muharreminin on üçüncü günü Halîl Ağa'nın ref'inden elli birin İbrâhim Ağa yeniçeri serdârı olup saferde Amasya mutasarrıfı Boz Receb Paşa terfî'an Karahisâr-ı Şarkî beylerbeyi olduğundan Amasya sancağı selefi Ahmed Paşa'ya tevcîh edildi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Kapıcıoğlu Mehmed Ağa bin Receb Ağa'nın oğludur. Kardeşi bostancıbaşı Hacı Ahmed Ağa'nın yardımıyla serçeşme (bir askerî birliğin başı) olmuştu. 1119 yılı Receb ayının ilk günü [Eylül 1707] mîr-i mîrânlık (beylerbeyilik) rütbesiyle Amasya mutasarrıfı oldu; o sırada Rumeli'de bulunduğundan, Amasyalı eski kul kethüdası Türk Şa'bân Ağazâde Mehmed Ağa mütesellim (vekil yönetici) oldu.
Az sonra Müezzinbaşı oğlu Abdî Ağa hakkındaki şikâyetlerin soruşturulmasına dair ferman geldi ve durum incelenmeye başlandı. Bu sırada Abdî Ağa da tutuklandı.
Şa'bân ayının sonlarında Özbek elçisi Mîr Mehmed Nâsır Hân, mihmandarı (yol boyunca ağırlamakla görevli kişisi) olan Amasyalı Sefer Ağazâde Vezir Mehmed Paşa ile birlikte Amasya'ya geldi. Mütesellim Mehmed Ağa padişah fermanıyla elçiye saygı ve ikram göstermekle görevlendirildi; elçi Dârüsselâm Mahallesi'nde Vezir Mehmed Paşa'nın konağına indirildi. Otuz beş gün Amasya'da dinlendi ve Amasya ileri gelenlerinin konaklarında sırayla davet edilerek saygı ve ikram gördü.
Ramazan Bayramı'nın ikinci günü Buhara'ya doğru Mehmed Paşa ile birlikte Amasya'dan ayrıldı. Şevvâl ayının on dokuzuncu günü, Mehmed Paşa'nın kâhyası olan ileri gelenlerden Sefer Ağazâde Hasan Ağa sultan vakıflarının mütevellisi oldu. Müezzinbaşı oğlu Abdî Ağa hakkındaki şikâyetlerin bir kısmı doğru bulunarak Ankara'ya sürüldü.
Zilhicce ayında eski Mısır valisi Amasyalı Küçük Alîzâde Hüseyin Paşa öldü. Oğlu olmadığından, el konulmaktan kurtulan malı kızı Fatma Hanım'a ve yeğenleri Ali ile Mehmed beylere kaldı. Yeğeni Ali Bey Bozok sancakbeyi, öteki yeğeni Mehmed Bey de Bülbül Hâtun vakfının mütevellisi oldu. Yörgüç Paşa Camii yakınındaki Şâdî Bey Tekkesi'nin şeyhliği de Halvetiyye şeyhlerinden Mustafa Efendi'ye verildi.
1120 yılı Muharrem ayının ilk günü [Mart 1708] Lâdikli Feyzullah Efendi'nin yerine Ebûbekir Efendi Amasya kadısı oldu; nakîbüleşraf kaymakamı (Peygamber soyundan gelenlerin temsilcisinin vekili) Emîr Hacı Abdüllatif Ağa baş âyan oldu ve onun yakınlarından Seyyid İbrahim Ağa nakîb kaymakamlığına geçti.
Muharremin on dördüncü günü Hoca Paşazâde Hacı Ömer Ağa görevden alındı ve ileri gelenlerden Fazlıoğlu Sarı Hacı Ali Efendi şehir kethüdası oldu. Bu zat, Fazlızâde (Fazlı Paşa) bin Hasan Efendi bin Fazlullah Efendi'nin amcasının oğluydu.
Safer ayının başlarında Avkatlı İbrahim Ağa'nın görevden alınmasıyla Oluslu Kürd Seyyid İbrahim Ağa Amasya alaybeyi oldu. Rebîülevvel ayında Amasya müftüsü ve Sultaniye müderrisi, büyük âlimlerden İkincizâde Abdullah Sânî Efendi öbür dünyaya göçtüğünden, Büyük Ağa (Hüseyniye) Medresesi müderrisi Koca Muîd İsmail Efendi Amasya müftüsü, âlimlerden Mütevellîzâde Hacı Ahmed Efendi de Sultaniye müderrisi oldu.
Şa'bân ayının sonlarında şehir kethüdası Hacı Ali Efendi'nin bazı davranışları esnafı ve ileri gelenleri incittiğinden görevden alındı; baş âyan Emîr Hacı Abdüllatif Ağa buna ek olarak şehir kethüdası da oldu ve nüfuzu ile itibarı katlandı.
Şevvâl ayının başlarında yirmi yıldır yeniçeri serdarı olan Apardı İbrahim Ağa bin Mehmed Ağa, Zilkade ayının başlarında da Ya'kûb Paşa Medresesi müderrisi âlimlerden Mehmed Efendi öldü; odabaşı Sekizinci Halil Ağa serdar, âlimlerden Ebûbekir Efendi de müderris oldu.
1121 yılı Muharreminin on üçüncü günü [Mart 1709] Halil Ağa'nın görevden alınmasıyla Ellibirinci (ortadan) İbrahim Ağa yeniçeri serdarı oldu. Safer ayında Amasya mutasarrıfı Boz Receb Paşa yükseltilerek Karahisâr-ı Şarkî beylerbeyi olduğundan, Amasya sancağı ondan önceki mutasarrıf Ahmed Paşa'ya verildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- serçeşme: bir askerî birliğin ya da bölüğün başı, komutanı
- gurre: Arabî ayın ilk günü
- evâil / evâsıt / evâhir: bir ayın ilk, orta ve son on günü
- mîr-i mîrân: beylerbeyi rütbesi
- mutasarrıf: sancağı yöneten vali
- mütesellim: mutasarrıf yokken sancağı onun adına yöneten vekil
- kul kethüdâsı: yeniçeri ocağında ağanın yardımcısı
- mihmândâr: yabancı elçiye yol boyunca eşlik edip ağırlamakla görevli kişi
- bâ-fermân-ı âlî: padişah fermanıyla
- i'zâz ve ikrâm: saygı gösterip ağırlama
- a'yân: şehrin ileri gelenleri, eşraf
- evkâf-ı sultâniyye: padişahların ve hanedan mensuplarının kurduğu vakıflar
- müsâdere: ölen devlet adamının malına devletçe el konulması
- nakîbü'l-eşrâf kâ'im-makâmı: seyyid ve şeriflerin temsilcisinin şehirdeki vekili
- müntesib: bir kimseye bağlı, onun adamı
- ref': görevden alma
- dilgîr: kırgın, incinmiş
- nüfûz ve ikbâl: etki ve itibar, talih
- terfî'an: yükseltilerek
Receb Paşa ve Kardeşi Bostancıbaşı Hacı Ahmed Ağa
Receb Paşa hakkında Hüsameddin'in verdiğinden fazlasına başka kaynaklarda rastlanmadı. Onu Amasya sancağına taşıyan ilişki ise izlenebilir durumdadır. Hüsameddin'in "kardeşi bostancıbaşı Hacı Ahmed Ağa" dediği kişi, Osmanlı devlet adamlarının biyografilerini derleyen Sicill-i Osmanî'ye dayanan kayıtlarda Kirli Ahmed Paşa adıyla geçen Amasyalı devlet adamıyla aynı kişi görünmektedir. Bu kayıtlara göre Ahmed Paşa saraydaki bostancı ocağından yetişmiş, haseki ağalığından sonra 1707'de bostancıbaşı olmuştur. Receb Paşa'nın beylerbeyilikle Amasya'ya atanması da tam bu yıla, 1119 Receb'ine [Eylül 1707] düşer. Padişahın en yakınındaki görevlilerden biri olan bostancıbaşının kardeşini kendi memleketine vali olarak getirmesi, XVIII. yüzyıl başında taşra atamalarında saray yakınlığının ne kadar belirleyici olduğunu açıkça gösterir. Hacı Ahmed Ağa'nın sonraki yükselişi ve trajik sonu bu cildin ileriki maddelerinde anlatılır.
Buhara Elçisinin Amasya'da Geçen Otuz Beş Günü
Özbek elçisinin Amasya'da bir ay aşkın ağırlanması maddenin en canlı sahnesidir. Osmanlı-Özbek ilişkileri üzerine yapılan çalışmalarda 1707 yılında Buhara hükümdarı Ubeydullah Han'ın İstanbul'a bir elçi göndererek padişaha bağlılığını bildirdiği ve Türkistan'ın durumu hakkında bilgi verdiği kaydedilir. Bu çalışmalarda elçinin adı Hoca Muhammed Emin olarak geçer; Hüsameddin ise "Mîr Mehmed Nâsır Hân" adını verir. Elçinin İstanbul'dan dönüş yolunda 1119 Şa'bân'ının sonlarında [Kasım 1707] Amasya'ya uğraması tarihî olarak bu elçilikle örtüşmektedir. İki adın aynı kişiye ait olup olmadığı, ya da heyette birden fazla elçinin bulunup bulunmadığı tespit edilemedi.
Elçiye mihmandar olarak eşlik eden Sefer Ağazâde Vezir Mehmed Paşa'nın Amasyalı oluşu, elçinin şehirde Dârüsselâm Mahallesi'ndeki konakta misafir edilmesini de açıklar.
Medreseler ve Tekkeler
Maddede adı geçen Büyük Ağa (Hüseyniye) Medresesi bugün de ayaktadır. Kitabesine göre II. Bayezid devrinde kapı ağası Hüseyin Ağa tarafından 894 [1489] yılında Şamlar Mahallesi'nde, Yeşilırmak kıyısında yaptırılmıştır. Osmanlı medrese mimarisinde benzeri hemen hemen bulunmayan sekizgen planı ile tanınır; bu plan Mimar Sinan'ın İstanbul'daki Rüstem Paşa Medresesi'nde de uygulanmıştır. 1940'tan sonra terk edilip harap olan yapı, 1942 depreminde zarar görmüş, 1980'li yıllarda Vakıflar idaresince onarılmış ve Kur'an kursu olarak kullanılmaya başlanmıştır. Hüsameddin'in kısa kaydı, 1708'de bu medresenin müderrisinin şehrin müftülüğüne yükselebildiğini gösterir; medresenin XVIII. yüzyılda da şehrin önde gelen öğretim kurumları arasında olduğu anlaşılır.
Yörgüç Paşa Camii yakınındaki Şâdî Bey Tekkesi hakkında Amasya Halvetî tekkeleri üzerine yapılan çalışmalarda ayrı bir kayda rastlanmadı. Bu çalışmalarda Yörgüç Paşa Camii'nin yanındaki imaretin Halvetî tekkelerince yürütülen önemli aşevlerinden biri olduğu belirtilir; Hüsameddin'in tekke şeyhliğini bir Halvetî şeyhine verildiğini yazması bu çevreyle uyumludur.
Doğrulanamayan Bir Ad: Küçük Alîzâde Hüseyin Paşa
Hüsameddin'in "eski Mısır valisi" dediği Amasyalı Küçük Alîzâde Hüseyin Paşa, Osmanlı Mısır valilerinin bilinen listelerinde bu adla görülmez. 1698-1699 yıllarında Mısır'da görev yapan Hüseyin Paşa Boşnak kökenli olarak kaydedilmiştir. Bu nedenle Hüsameddin'in bilgisi ya Mısır'da kısa süre kaymakamlık eden biri, ya da başka bir görevle karışmış bir kayıt olabilir; konu açık kalmaktadır.
Amasya Ailelerinin Kökleri
Hüsameddin dipnotunda, 1120'de ölen yeniçeri serdarı Apardı İbrahim Ağa'nın Amasya'daki Apardıoğulları ailesinin büyük atası olduğunu belirtir. Bu tür notlar cildin tamamında sık görülür ve yazarın kendi yaşadığı dönemin Amasya ailelerini XVIII. yüzyılın başlarındaki atalarına bağlama çabasını yansıtır. Bu bilgiler büyük ölçüde yazarın yerel bilgisine dayanır; başka kaynaklarla sınanmamıştır.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 628–628. amasya.bel.tr
- "Kirli Ahmed Paşa", Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî (haz. Nuri Akbayar, 1996), I, 238'e dayanan madde, https://tr.wikipedia.org/wiki/Kirli_Ahmed_Paşa
Akademik çalışmalar
- Halil Ülker, "Osmanlı Özbekistan Siyasi İlişkileri (1514-1873)", Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8/4, 2019, s. 3977-4006, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/826795
- Gülay Burgaz, "Kapı Ağası Medresesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/kapi-agasi-medresesi
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", AKADEMİAR, sayı 5, 2018, s. 91-118, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/606666
Diğer kaynaklar