AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ünsî Ahmed Dede-Şeyh-i Mevlevî

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 368 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ

Özgün Metin

Amasya Mevlevîhânesi meşâyihinden olup 1000 hudûdunda Mevlevîhâne şeyhi olduğu halde 1011’de kâin sadme-i eşkiyâda vefât etdi. Urefâ ve şuarâdan bir zât idi. Yerine Zâkirbaşı Mehmed Garibî Dede Efendi Mevlevîhâne şeyhi oldu.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya Mevlevîhânesi şeyhlerindendir. 1000 [1591-92] sıralarında Mevlevîhâne şeyhi iken 1011'de [1602-03] yaşanan eşkıya saldırısında vefat etti. Arif kişilerden ve şairlerden biriydi. Yerine zâkirbaşı Mehmed Garibî Dede Efendi Mevlevîhâne şeyhi oldu.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • meşâyih: şeyhler
  • hudûd: sıralar, civar
  • sadme: saldırı, çarpma
  • eşkıyâ: haydutlar, yol kesenler
  • urefâ: arifler, gönül ehli kişiler
  • şuarâ: şairler
  • zâkirbaşı: Mevlevî tekkesinde ayin sırasında okuyanların başı

Amasya Mevlevîhânesi

Mevlevîlik Amasya'ya erken gelmiştir. Sultan Veled, halifelerini Amasya'ya, Kırşehir'e ve Erzincan'a göndererek buralarda zâviyeler kurdurmuş, Mevlevîliği yaymıştır. Hüsameddin'e dayanan bir anlatıma göre ilk Mevlevîhâneyi 1314'te Alâeddin Ali Pervane Bey yaptırmıştır. Yapı Saraçhane Mahallesi'nin doğu tarafında, Yeşilırmak kıyısında, Hükümet Köprüsü civarındaydı. Aynı anlatıma göre 1925'te tarikatların kaldırılmasının ardından yapının yıkılmış olması beklenir; bugün ayakta değildir.

Aynı anlatım, 1567'de Ömer Çelebi'nin, ardından İbrahim Çelebi'nin şeyh olduğu sırada eşkıya olayının yaşandığını ve 1602'de Mevlevîhânenin yanıp şeyhin öldüğünü yazar. Bu, Hüsameddin'in 1011'de [1602-03] eşkıya saldırısında öldüğünü söylediği Ünsî Ahmed Dede'nin ölümüyle aynı olay olmalıdır (çıkarım). Ölen şeyhin adı iki kayıtta farklıdır: biri İbrahim Çelebi, öbürü Ünsî Ahmed Dede der. Kayıtlardan birinin eksik olması ya da şeyhlik zincirinin farklı aktarılması mümkündür; hangisinin doğru olduğu belirlenemedi. Aynı şekilde Hüsameddin'in yerine geçtiğini söylediği Garibî Dede, öbür anlatımda geçmez; orada İbrahim Çelebi'nin oğlu Mehmed Arif Dede sonradan şeyh olur.

Eşkıya Olayı

16. yüzyılın sonunda Amasya karışıklıklar içine düşmüş, zaman zaman Celâlî eşkıyası şehre hâkim olmuştur. Celâlî ayaklanmalarının ilk evresi 1596-1603 arasına tarihlenir. Karayazıcı'nın kardeşi Deli Hasan, 1602'de Tokat'ta Hasan Paşa'yı yenip öldürmüş, ardından Ankara'yı kuşatmıştır. Hüsameddin'in "sadme-i eşkıya" dediği olayın bu çevredeki Celâlî hareketlerinden biri olduğu düşünülebilir; metin eşkıyanın kim olduğunu ve olayın ayrıntısını vermez, bu yüzden bu bağlantı da çıkarımdır.

Yeniden Kuruluş

Aynı anlatıma göre, eski sadrazam Bayram Paşa 1637'de su sıkıntısı çeken Amasya'ya kendi parasıyla su getirmiş, bir kervansaray ile bir Mevlevîhâne yaptırmıştır; vakıflar da bu sırada genişletilmiştir. Bayram Paşa'nın yaptırdığı, Amasya'nın ikinci Mevlevîhânesi sayılır. Semâ 1666'da yasaklanmış, bu dönemde Anadolu'daki bazı Mevlevîhâneler kapanmış, 1684'te yasak kaldırılmıştır; Amasya Mevlevîhânesi'nin bu yasaktan nasıl etkilendiği okunan kaynaklarda anlatılmaz. Ünsî Ahmed Dede'nin şairliğine ve eserlerine dair başka kaynakta bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 368–368. amasya.bel.tr
  • Abdulhalim Durma, "Amasya'da Mevlevilik", Semazen (makale, Hüseyin Hüsâmeddin, Amasya Tarihi, I. cilt'e dayanır). https://semazen.net

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

7. Cilt içindekiler