Amasyalıdır. Mevlânâ Alâeddîn Ebu’l-Hasan Ali Çelebi bin eş-Şeyh Ahmed Çelebi mahdûmudur. Ceddi eş-Şeyh Şemseddîn Ahmed Çelebi Bursa kadısı olan Aksarayîzâde Mevlânâ Alâeddîn Ali bin Mevlânâ Fahreddîn İlyâs bin Mevlânâ eş-Şeyh Cemâleddîn İbrâhim el-Aksarayî mahdûmudur. Temennâ Mahallesi eşrâfından ve devlet ümenâsından olup 883 sâlinden sonra vefât etdi. Temennâ Mahallesi’nde mescidi, bağları vardır. [343]
Bunlara “Hacı Enbiyâ mescidi”, “Hacı Enbiyâ bağları” denirdi. Amasya‘da vâlî iken Sultân Bâyezîd-i Sâni gözdelerinden idi. Mahdûmları Pîr Ahmed, Mehmed Çelebiler ulemâdandır. Evlâdına “Hacı Enbiyâ oğulları” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Mevlânâ Alâeddîn Ebü'l-Hasan Ali Çelebi'nin oğludur; Ali Çelebi de Şeyh Ahmed Çelebi'nin oğludur. Dedesi Şeyh Şemseddîn Ahmed Çelebi, Bursa kadısı olan Aksarayîzâde Mevlânâ Alâeddîn Ali'nin oğludur; Alâeddîn Ali de Mevlânâ Fahreddîn İlyâs'ın, İlyâs da Mevlânâ Şeyh Cemâleddîn İbrâhim el-Aksarayî'nin oğludur. Temenna Mahallesi'nin ileri gelenlerinden ve devlet görevlilerinden (ümenâ) olup 883'ten [1478-79] sonra vefat etti. Temenna Mahallesi'nde mescidi ve bağları vardır.
Bunlara "Hacı Enbiyâ mescidi" ve "Hacı Enbiyâ bağları" denirdi. Amasya'da vali iken Sultan II. Bayezid'in gözdelerindendi. Oğulları Pîr Ahmed ile Mehmed Çelebiler âlimlerdendir. Çocuklarına "Hacı Enbiyâ oğulları" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ced: dede
- Aksarayîzâde: Aksarayî'nin soyundan, Aksaraylı ailenin oğlu
- eşrâf: ileri gelenler
- ümenâ: devlet hizmetinde güvenilir, emin görevliler
- mescid: küçük cami
- vâlî: vali
- ulemâ: âlimler
Aksarayî Ailesi
Hüsameddin'in verdiği silsilede geçen Fahreddîn İlyâs ve babası Cemâleddîn İbrâhim, Amasya'da 14. yüzyılda yaşamış bir âlim ailesini hatırlatır. Cemâleddin el-Aksarâyî (asıl adı Mehmed) hakkında yazılan bir makaleye göre bu âlim, ilk öğrenimini babasından aldıktan sonra Amasya'ya gitmiş ve kendisiyle aynı adı taşıyan hemşehrisi Cemâleddin İbrahim'in oğlu Fahruddin İlyas Rûmî'den ders almıştır. Sonradan Amasya emirliğine yükselen Hacı Şadgeldi de aynı hocadan okumuştur. Şadgeldi emir olunca Cemâleddin el-Aksarâyî'yi Amasya kadılığına ve Dâru'l-İlim müderrisliğine getirmiş, kadıasker Pîr Nizâmeddin Muhammed Cürcânî'nin 1366-67'de ölümü üzerine onu kadıaskerliğe yükseltmiştir. Aksarâyî sonra Konya'ya geçmiş, en sonunda Aksaray'a dönerek orada müderrislik yapmış ve orada vefat etmiştir.
Makalede anılan baba oğul adları (Cemâleddin İbrahim ve oğlu Fahruddin İlyas) Hüsameddin'in silsilesindekilerle aynıdır. Bu aynılık Enbiya Çelebi'nin ailesinin Şadgeldi dönemi Amasya âlimlerine bağlandığını düşündürür; ancak makale Hüsameddin'e atıf yapmadığından bu bağ çıkarımdır, doğrudan belgelenmemiştir.
Sultan II. Bayezid'in Amasya Valiliği
Bayezid 1454'te, yedi yaşında Amasya sancak beyliğine atanmıştır. 1473'te babası Fatih ile Uzun Hasan arasındaki Otlukbeli Savaşı'na katılmış ve 1481'de babasının ölümü üzerine tahta geçmek için Amasya'dan ayrılmıştır. Hüsameddin'in verdiği 883'ten [1478-79] sonraki ölüm tarihi, Enbiya Çelebi'nin bu valilik yıllarıyla (1454-1481) çelişmez.
Temenna Mahallesi
Temenna, 19. yüzyılın ilk yarısında Amasya'da Müslümanlarla gayrimüslimlerin birlikte yaşadığı mahalleler arasında anılır. Aynı çalışmada Gümüşlüzade ve Saray mahalleleri de bu gruptadır. Bir yapı listesinde 1562 tarihli bir "Temenna Mescidi" geçer; Hacı Enbiyâ Mescidi ile aynı yapı olup olmadığı belli değildir. Hacı Enbiyâ mescidi ve bağlarına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 367–368. amasya.bel.tr
- Selim Özcan, "H.1256 (1840) Tarihli Amasya Nüfus Defteri ile H.1260-1261 (1844-1845) Tarihli Amasya Temettuat Defterlerinin Karşılaştırmalı Değerlendirilmesi", Studies of the Ottoman Domain, 6/11, 2016.
Akademik çalışmalar
- Mustafa Karabacak, "Cemâleddin el-Aksarâyî'nin Hadisçiliği: el-Es'ile ve'l-Ecvibe Örneği", Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7/1, 2020, s. 11–35.
- Selim Özcan, "Amasya'da Sancak Beyliği Yapan Şehzadeler Döneminde Amasya Şehri", Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı 5.