Amasya müstakil bir vilayet olarak yeniden örgütlendiğinde merkez kazanın, Merzifon'un, Gümüşhacıköy'ün, Havza'nın, Lâdik'in ve Vezirköprü'nün yanına bir de Ilısu kazası eklenmiş, bu kazanın merkezi bugün Göynücek ilçesine bağlı olan Ilısu köyü olmuştur. Kaza bir yıl sonra nahiyeye indirildi; köy de o günden bu yana idarî ağırlığını yitirmiş, ilçenin küçük yerleşimleri arasına çekilmiştir. Ilısu'yu bugün çevresinden ayıran şey, köyün ortasından çıkan ılık kaynak ve onun üzerinde duran eski havuz yapısıdır. Kadınlar bu yapıda hâlâ çamaşır yıkar; yapının yaşı ise henüz belgeyle ortaya konmuş değildir.

Adı

Köyün adı ılık ve su sözcüklerinden kurulmuş görünür ve köyün içindeki kaynakla örtüşür; ama adı doğrudan bu kaynağa bağlayan yazılı bir açıklamaya rastlanmamıştır. İlçede adı değiştirilen yerleşimleri derleyen Bekir Başalan'ın listesinde Ilısu bulunmadığına göre ad yakın dönemde resmî bir değişikliğe uğramamıştır. Osmanlı'nın 1530 yılına ait Karaman ve Rûm vilayetleri muhasebe defteri yayımlandığında, dizinine Amasya'nın Geldiklan nahiyesinden "Il[ı]-su" diye okunan bir mezraa da girmiştir (s. 360). Aynı nahiyede bugünkü Göynücek köylerinden Varay (Gediksaray) ve Cender (Kışlabeyi) de kayıtlı olduğuna göre bölge o tarihte Geldiklan'ın içindeydi. Yine de dizinde yalnız adı ve sayfası bulunan bu mezraanın bugünkü köyle aynı yer olduğu belgeyle gösterilemez; defterin bu adı bir köy için kullanmaması, yalnız ekilip biçilen bir mezraa olarak anması da belirsizliği artırır.

Kaza ve Nahiye Merkezi

Sabit Genç, 1925 Devlet Salnamesi'ne dayanarak müstakil Amasya vilayetinin kuruluşunda Ilısu kazasının oluşturulduğunu ve merkezinin Göynücek'e bağlı Ilısu köyü olduğunu yazar. 1926'daki düzenlemede Vezirköprü, Lâdik ve Havza Canik (Samsun) vilayetine bağlanmış, Ilısu kazası nahiyeye dönüştürülmüş ve Amasya'nın kaza sayısı merkez, Merzifon ve Gümüşhacıköy ile üçe inmiştir. Cemal Karadağ'ın 1925-1928 salnamelerini inceleyen çalışması da 1926 sonrasında vilayete bağlı nahiyeler arasında Ilısu'yu Varay, Ezinepazar, Akdağ (Zana) ve Zara (Geldiklan) ile birlikte anar. Böylece köy, birkaç yıl içinde kaza merkezliğinden nahiye merkezliğine geçmiştir.

İlçenin resmî tarihçesi aynı yılları başka bir yerden anlatır. Ona göre Göynücek 1922'de ilk kez ilçe olmuş, 1926'da bu niteliğini yitirmiş, bir ara Ilısu nahiyesine bağlanmış ve 1954'te 6324 sayılı Kanunla yeniden ilçe olmuştur. İki anlatım yan yana konunca, 1920'lerin ortasında bölgenin idarî merkezinin bir süre Ilısu'da bulunduğu, kazanın kaldırılmasından sonra Göynücek'in de Ilısu nahiyesine bağlandığı düşünülebilir. 1922 tarihinin salnamedeki 1925 kaydıyla nasıl uzlaştırılacağı ve nahiye merkezliğinin ne zaman sona erdiği kaynaklarda açık değildir.

Kocaman Tepe

İlçenin tarihçesi, bölgede Frig, Kimmer, İskit ve Med-Pers egemenliklerinin görüldüğü MÖ 750-585 yılları arasının yerleşimlerine "en güzel örnek" olarak Ilısu Kocaman Tepe höyüğünü gösterir. Bu höyüğe ilişkin bir kazı raporuna ya da yüzey araştırması yayınına ulaşılamamıştır. Tarihlendirme şimdilik yalnız bu resmî tanıtım metnine dayanır; höyüğün boyutu, buluntuları ve köye uzaklığı hakkında bilgi yoktur.

Kaynak ve Eski Havuz

Ekim 2024'te yayımlanan bir haberde, Ilısu'da kadınların her pazar köyün ortasından çıkan 28 derecelik kaynağın üzerindeki eski hamam yapısında buluşup çamaşır yıkadığı anlatılır. Dönemin Göynücek Kaymakamı Mustafa Kartal köyün milattan sonra 3. yüzyılda iskân gördüğünü, şifalı suyun çıktığı yere Romalıların hamam ve havuzlar yaptığını söylemiştir. Kartal'a göre yapı bugün bazen çamaşırhane, bazen çocukların oyun yeri olarak kullanılmakta, eskiden ise damat ve gelin hamamı olarak işlev görmekteydi; termal suyun seralarda değerlendirilmesi için bir proje bulunduğunu ve yerin turizme kazandırılması için çalışıldığını da eklemiştir. Köyün yaşlı kadınlarından biri suyun "hep aynı derecede" aktığını, çamaşırı annelerinden ve ninelerinden gördükleri gibi burada yıkadıklarını anlatır.

Yapının Roma dönemine ait olduğu bilgisi bu açıklamadan ibarettir; bunu destekleyen bilimsel bir yayın, tescil kararı ya da müze envanteri bulunamamıştır. Kaynağın resmî olarak kaplıca ya da jeotermal saha diye kayda alındığını gösteren bir Kültür ve Turizm Bakanlığı, MTA ya da valilik belgesine de ulaşılamadığı için burada kaplıca adı kullanılmamış, yalnız ılık bir kaynaktan söz edilmiştir.

Hüsâmeddîn Yasar'ın Amasya Tarihi'nde ilginç bir benzerlik vardır. Yasar, Geldiklan nahiyesindeki "Ilıca Karyesi"nin adını ovanın ortasındaki ılıcadan aldığını ve Amasyalı Rıdvân Ağa'nın 987 (1579) yılında burada "Geldiklan Hamamı" diye bilinen hamamı yaptırıp vakfettiğini yazar. Rıdvân Ağa'nın biyografisinde ise bu hamamla birlikte "Ilısu çiftliği"ni evladına vakfettiği, ılıcanın sonradan yatağını değiştirip hamamın üst yanından çıkmaya başladığı, hamamın kuruda kalarak harap olduğu anlatılır. Ad ve ılık su ortaklığı ister istemez bugünkü Ilısu'yu akla getirir. Ne var ki Yasar yerleşimi "Ilıca" adıyla anar, onu Göynücek'e bağlayan bir ipucu vermez; 1530 defterinde de Geldiklan nahiyesinde Ilısu mezraasından ayrı bir Ilıca köyü kayıtlıdır (s. 356). Rıdvân Ağa'nın hamamının Ilısu'daki yapı olduğu bu yüzden söylenemez, iki anlatımın tarihleri de birbirini tutmaz.

Nüfus

Adrese dayalı nüfus kayıtlarına göre Ilısu'da 2025'te 181 kişi yaşıyordu; bunların 83'ü erkek, 98'i kadındı. 2008'de 574 olan nüfus 2012'de 421'e, 2017'de 200'e inmiş, 2018'de birden 381'e çıkmış, ardından yeniden azalarak 2022'de 311'e, 2024'te 213'e gerilemiştir. On yedi yılda köy, nüfusunun üçte ikisinden fazlasını yitirmiştir ve 2018'deki yükseliş kalıcı olmamıştır. Bir zamanlar kaza merkezi olan yerin bugün iki yüzün altına inmiş olması, idarî konumunun 1926'dan sonra hiç geri gelmediğini de gösterir.

Kronoloji

1530: Karaman ve Rûm muhasebe defterinde Geldiklan nahiyesinde "Il[ı]-su" adlı bir mezraa kayıtlıdır; bugünkü köyle aynı yer olduğu kesin değildir.

1925: Devlet Salnamesi'ne göre müstakil Amasya vilayetinde merkezi Ilısu köyü olan Ilısu kazası kurulur.

1926: Ilısu kazası nahiyeye dönüştürülür.

1 Ekim 2024: Köydeki ılık kaynağın üzerindeki eski yapının çamaşırhane olarak kullanıldığı ve turizme kazandırılması için çalışıldığı duyurulur.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Resmî kaynaklar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar