"Kaleden atılır kandilli fişek": türkünün ilk dizesi bir şehrin gece göğünü anlatır gibidir. Onu 4 Temmuz 1943'te Amasya'da konservatuvar heyetine söyleyen Zekeriya Demiray, icracı listesinin kaydına göre ne çalgıcıydı ne âşık: bir köy bürosu şefiydi. Kaydın tarihi fişte açıkça yazılıdır, yeri ise katalogcu tarafından tamamlanmıştır. Türkünün sözlerinin devamı ve notası hiçbir yayında yok; TRT repertuvarı da onu Amasya türküleri arasına almamıştır.

Künye

  • Repertuvar no: yok
  • Kaynak kişi: Zekeriya Demiray; köy bürosu şefi, Amasya merkezden, fişteki doğum yılı rumî 1323 (1907-1908); kayıtlarında çalgı kullanmamıştır
  • Derleme tarihi: 4 Temmuz 1943
  • Derleme yeri: Amasya (katalogda köşeli parantez içinde)
  • Derleyen: Halil Bedii Yönetken ve Muzaffer Sarısözen; teknisyen Rıza Yetişen
  • Tür: türkü
  • Makam, usul: kayıtlı değil
  • Söz ve müzik: anonim
  • Arşivdeki yeri: Ankara Devlet Konservatuvarı Folklor Arşivi, plak 1105/B-2
  • Kaynak yayın: Kaya kataloğu, sıra 3576; tezin çevrimiçi kaydı; TRT bağlantısı yoktur

Sözleri

Elde fişten aktarılmış tek dize vardır:

Kaleden atılır kandilli fişek

Kandilli fişek, havaya atıldığında ışık saçan, kandil gibi yanan fişektir. Dize "kaleden ışıklı fişekler atılır" diye anlaşılır. Fişeğin bir şenlik için mi, bir işaret için mi atıldığı, kalenin Amasya kalesi mi yoksa başka bir kale mi olduğu dizeden çıkmaz; türkünün sonraki sözleri bu sahneyi bir sevdaya mı, bir gurbete mi bağladığı da bilinmiyor. Sözlerin devamı için iki yer kalır: fişin TRT'deki kopyası ve plak. Plak, eski konservatuvar arşivinin bugünkü sahibi olan Hacettepe Üniversitesi Devlet Konservatuvarı'ndadır; arşiv 2014'te araştırmacıların kullanımına kapalıydı.

Hikâyesi

Arşivde "Kaleden" diye başlayan başka türküler de vardır, ama hiçbiri bu sözlerle açılmaz: 1937'de Malatya'da ve Bayburt'ta, 1941'de Nevşehir'de, 1944'te Muş'ta kaydedilen parçalar "Kaleden kaleye şahin uçurdum" dizesini taşır; Trabzon, Sivas ve Maraş'ta "Kaleden İndim", "Kaleden İniyorum" gibi başlıklar geçer. Demiray'ın türküsüne bağlanmış bir yakılış anlatısı ise basılı kaynaklarda yok.

Müzikal Özellikleri

Demiray'ın icracı listesindeki çalgı hanesi boştur. O hane yalnız kayıt sırasında çalınan çalgılar için doldurulduğundan, türkünün çalgısız, yalnız sesle okunduğu anlaşılır. Ezginin dizisini ya da ölçüsünü veren bir kaynak ise yok.

Okuyanlar ve Kayıtlar

Heyet Demiray'dan iki günde altı parça almıştır; "Kaleden Atılır"ın kayıtlara geçmiş başka bir icrası bulunmuyor. 4 Temmuz'da "Irmakların Gümbürtüsü" ile bu türkü 1105 numaralı plağın B yüzüne art arda girmiş, heyet 6 Temmuz'da Amasya'ya döndüğünde Demiray bu kez "Dımbıla Gız (Oyun Havası)", Bayatı (Atüstü Bayatı), "Kür Gırağı" ve "Segah" adlı parçaları okumuştur. İkinci günün "Kür Gırağı" ve "Bayatı" başlıkları doğuya, Kür ırmağının kıyısına ve Azerbaycan'ın bayatı geleneğine işaret eder; ilk günün iki türküsü ise bir kaleyi ve ırmakları anar. Aynı plağın TRT repertuvarına geçen türküleri arasında Amasya'nın Dağları vardır. Genel yazı: Yeşilırmak'ın Ezgisi.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar