Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Ḳo ṣalayın boynuña ḳolum nihāyet diyeler
Boynına bir şāh altundan ḥamāyil baġlamış
Ḳaşlaruñ iki muḳavves ṭāḳdur k’üstād-ı ṣun‘
Ḥüsnüñ eyvānına ol ṭākı muḳābil baġlamış
İrmediler menzil-i Leylā’ya hergiz gerçi kim
Niçe Mecnūn vādi-i ‘ışḳ içre maḥmil baġlamış
Ḳaldı ḫaṭṭuñ nüsḫası hergiz beyāża çıḳmadı
Gerçi vaṣfında anuñ Fażlī resāyil baġlamış

Günümüz Türkçesiyle

1. Bırak, (kolumu) boynuna salayım; nihayet (görenler) "bir şah boynuna altından bir hamail (muska) bağlamış" desinler. (Nüshada "altından" yerine "altındır" yazılıdır.)

2. Kaşların iki kemerli taktır; yaratılış ustası (Allah) onları güzelliğinin eyvanına karşılıklı olarak kurmuş.

3. Nice Mecnun aşk vadisinde mahmil bağlamış (yola düşmüş) ise de Leylâ'nın konağına asla erişemediler.

4. Ayva tüylerinin (hattının) nüshası hiç beyaza çıkmadı (temize çekilmedi); gerçi Fazlî onun vasfında risaleler yazmış.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin dört beyitten oluşur ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "baġlamış" kelimesidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "ḥamāyil, muḳābil, maḥmil, resāyil" kelimelerindeki "-il" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüzüncü gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 243a) bulunur. Özkat onu "şın harfinde kafiyeli eksik gazeller" başlığı altında, ilk beyitleri eksik olanlar arasında verir; elimizdeki ilk beyit matla değildir, mısraları kafiyeli değildir. Nüshada ilk beytin ikinci mısraında "altundan" yerine "altundur" yazılıdır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat, divanın gazeller bölümünde sayfa noksanlığı yüzünden başı ya da sonu eksik kalan gazelleri, hangi harfle kafiyeliyse o harfin sonunda ayrı bir bölümde toplar ve bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmış olmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden kaynaklandığını belirtir. Ona göre gazeller bölümündeki 153 şiir arasında, kaybolmuş ya da koparılmış varaklar yüzünden tamamı tespit edilemeyen 15 gazel vardır.

Anlam ve Söz Sanatları

Elimizdeki ilk beyit, Özkat'ın Fazlî'nin şiirlerindeki âdetler arasında yorumladığı beyittir. Özkat'a göre sevgilinin boynuna kolunu dolamak isteyen şair, o devirde ayıp sayılacak bu davranışı için "bir şah boynuna altından hamail bağlamış desinler" diye bir kılıf bulur. Özkat'ın açıklamasına göre hamail, "muska" ve "kılıç bağı" anlamında Arapça bir kelimedir; halk arasında "hamaylı" denir ve eskiden gümüş ya da meşin bir mahfaza içinde boyunda taşınırdı. Tılsımlı olduğu için klasik Türk şiirinde sevgilinin boynuna uzanan saç bir hamail olarak nitelendirildiği gibi, sevgilinin boynuna dolanmak isteyen âşığın kolu da bir hamail yerine geçer. Âşığın kolunun "altından" olması, divan şiirinde âşığın sararmış bedenini altın rengine benzetme geleneğiyle açıklanabilir; bu yorumumuzdur.

Gazelin redifi "baġlamış", her beyitte başka bir anlamda kullanılır: hamail bağlamak, kemer (tak) kurmak, deveye mahmil bağlayıp yola çıkmak ve risale kaleme almak. Bu anlam çeşitliliği tespitimizdir. İkinci beyitte kaşlar, mimaride karşılıklı kurulan iki kemere benzetilir; "ṭāḳ", "eyvān" ve "üstād" kelimeleri bir yapı dünyası kurar. Üçüncü beyitte Leylâ ile Mecnun hikâyesine telmih vardır: "maḥmil", deve sırtına bağlanan ve yolcuyu taşıyan sepettir; nice Mecnun aşk çölünde yola düşmüş, Leylâ'nın konağına erişememiştir. Son beyitte "ḫaṭ" kelimesi hem yazı hem de yanaktaki ayva tüyü anlamındadır; "nüsḫa", "beyāża çıkmak" (müsveddeyi temize çekmek) ve "resāyil" (risaleler) kelimeleri kâtiplik alanından bir tenasüp kurar. Siyah ayva tüyünün "beyaza çıkmaması" hem temize çekilmemiş bir nüshayı hem de rengini anlatır; bu tevriye tespitimizdir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 343, gazel no. 100 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 243a); ayrıca s. 62 (eksik gazeller), s. 69 (redifler), s. 80-81 (hamail geleneği) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar