Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

O hercāyi ḳılur hercāda ġayr-ile tekellümler
Görüp ben reşkden āh eylerüm güm güm cihān gümler
Gülüp sen ġayr ile dāyim beni gel çoḳ çoḳ aġlatma
Ṣaḳın kim ḳan olur az günde ġarḳ olur bu merdümler

Günümüz Türkçesiyle

1. O hercai (vefasız sevgili) her yerde başkasıyla konuşmalar eder; ben bunu görüp kıskançlıktan ah ederim; (ahımla) dünya güm güm gümler.

2. Sen başkasıyla hep gülüp beni gel çok çok ağlatma; sakın, (gözümün) bu bebekleri az günde kana boğulur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin iki beyitten oluşur ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-ler" ekidir; Özkat bu gazeli ek redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "tekellüm, güm, merdüm" kelimelerindeki "-üm" sesiyle kurulur. Gazel, Özkat'ın neşrinde doksan yedinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 240b) bulunur. Özkat onu "rā harfinde kafiyeli eksik gazeller" başlığı altında, son beyitleri eksik olanlar arasında verir; elimizde matla ile bir beyit kalmıştır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat, divanın gazeller bölümünde sayfa noksanlığı yüzünden başı ya da sonu eksik kalan gazelleri, hangi harfle kafiyeliyse o harfin sonunda ayrı bir bölümde toplar ve bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmış olmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden kaynaklandığını belirtir. Ona göre gazeller bölümündeki 153 şiir arasında, kaybolmuş ya da koparılmış varaklar yüzünden tamamı tespit edilemeyen 15 gazel vardır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada "hercāyi" ile "hercā" kelimeleri arasında cinas vardır: "her-cā" Farsçada "her yer" demektir, "hercāyi" ise her yere uğrayan, bir yerde durmayan, vefasız kişidir. Sevgili her yerde başkalarıyla konuşur; âşık kıskançlıktan ah eder ve dünya bu ahla "güm güm gümler". Bu söz, sesi taklit eden bir yansımadır ve kafiye kelimesi "güm" ile birleşerek beyte gürültülü bir ses verir; bu tespitimizdir. İkinci beyitte gülmek ile ağlamak, "çoḳ çoḳ" ile "az günde" arasında tezatlar kurulur. "Merdüm" kelimesi hem göz bebeği hem de insanlar anlamına gelir; âşığın gözbebekleri kanlı gözyaşları içinde boğulacaktır. Kelimenin iki anlamı tevriye oluşturur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 341-342, gazel no. 97 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 240b); ayrıca s. 62 (eksik gazeller), s. 68 (redifler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar