Özgün Metin

Vezin: Mefā‘ilün Fe‘ilātün Mefā‘ilün Fe‘ilün

Yüzüñ görem diyu idüp seḥerde secde-i ḫāṣ
Güneş ṭoġınca oḳudum hezār kez “ İḫlāṣ ”
Seni görenleri el-ḳıṣṣa sevmezem hergiz
Mes̱el durur buña el-ḳāṣṣü lā-yüḥübbü’l-ḳāṣ
Revā mıdur dökesin ḳanumı benüm nā-ḥaḳ
Meger żamīrüñe gelmez ki el-cerūḥ-ı ḳıṣāṣ
Esīr-i çāh-ı ẕeḳan olmış idi mücrim dil
Ḫaṭuñ irişüp o miskīni andan itdi ḫalāṣ
Çıḳardı ḳıymeti cevher durur kenāre şehā
Olalı Fażlī-i baḥḥār me‘āniye ġavvāṣ

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzünü göreyim diye seher vakti sana mahsus bir secde edip güneş doğunca bin kere İhlâs sûresini okudum.

2. Kısacası, seni görenleri asla sevmem; buna şu mesel uyar: "Hikâyeci hikâyeciyi sevmez."

3. Kanımı haksız yere dökmen reva mıdır? Yoksa "yaralara da kısas vardır" sözü aklına gelmez mi?

4. Suçlu gönül çene çukurunun kuyusuna esir düşmüştü; ayva tüylerin yetişip o zavallıyı oradan kurtardı.

5. Ey şah, denizci Fazlî anlamlara dalgıç olalı cevher kıymet kazandı da kıyıda duruyor. (Beyit iki türlü okunabilir: ya Fazlî'nin çıkardığı anlam incileriyle cevherin değeri yükselmiş ve kıyıya serilmiştir ya da bu incilerin yanında sıradan cevher kıymetini yitirip kenarda kalmıştır.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun müctes bahrinden "mefā‘ilün fe‘ilātün mefā‘ilün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; kafiye "ḫāṣ, İḫlāṣ, ḳāṣ, ḳıṣāṣ, ḫalāṣ, ġavvāṣ" kelimelerindeki "-āṣ" sesiyle kurulur ve Özkat bu gazeli zengin kafiyeli gazeller arasında sayar. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz ikinci gazeldir ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 243b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

İkinci beytin ikinci mısraı neşirde iki parçalıdır: "Mes̱el durur buña" sözü çeviriyazıyla, ardından gelen Arapça mesel ise Arap harfleriyle verilmiştir. Özkat dipnotta bu Arapça sözün okunuşunu "el-ḳāṣṣü lā-yüḥübbü'l-ḳāṣ", anlamını da "Hikâyeci hikâyeciyi sevmez" diye verir; özgün metindeki mısra bu dipnota göre kurulmuştur. Özkat aynı beyti, Fazlî'nin şiirlerinde geçen atasözleri ve Arapça söyleyişler arasında da anar.

Süleymaniye Kütüphanesi Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 66b yaprağında, Gül ü Bülbül mesnevisinin hemen ardından müstensihin kaydettiği iki beyit Özkat'ın nüsha tanıtımında aktarılır: "Seni sevenleri el ḳıṣṣa sevmezem hergiz / Mes̱el dürür bu ki el ḳıṣṣa lā-yuḥibbü'l-ḥāṣṣ" ve "Çıḳardı ḳıymeti cevher dürür kenāre şehā / Biḥār-ı naẓma dil-i Fażli olalı ġavvāṣ". Bu iki beytin bu gazelin ikinci ve beşinci beyitlerinin farklı birer söyleyişi olduğu tespitimizdir. Mecmuadaki biçimde ilk mısra "görenleri" yerine "sevenleri" der; son mısra ise "anlamlara dalgıç olan denizci Fazlî" yerine "Fazlî'nin gönlü şiir denizlerine dalgıç olalı" söyleyişini taşır ve beşinci beytin kapalı anlamını biraz aydınlatır.

Anlam ve Söz Sanatları

Matlada sevgilinin yüzü ile güneş arasında örtük bir benzetme vardır: âşık yüzü görmek için seherde secdeye kapanır ve güneş doğunca bin kez İhlâs okur. "İhlâs" kelimesi hem Kur'an'daki sûrenin adı hem de içtenlik anlamına gelir; âşığın duası bu iki anlamı birlikte taşır, bu tevriye tespitimizdir. İkinci beyitte âşık, sevgiliye bakan herkesi rakip sayar ve bu kıskançlığı bir Arap meseliyle temellendirir: aynı işi yapan iki kişi birbirini sevmez. Beyitteki "el-ḳıṣṣa" (kısacası) ile meseldeki "el-ḳāṣṣ" (hikâyeci) arasındaki ses yakınlığı da tespitimizdir.

Üçüncü beyitteki "el-cerūḥ-ı ḳıṣāṣ" sözü, yaralara karşılık olarak kısas uygulanacağını bildiren hukuk ilkesine dayanır; bunun Mâide sûresindeki "ve'l-cürûḥa ḳıṣāṣ" ifadesini andırdığı tespitimizdir. Âşık, haksız yere kanını döken sevgiliye bu hükmü hatırlatarak şakayla karışık bir hesap sorar. Dördüncü beyitte divan şiirinin bilinen çene kuyusu imgesi kullanılır: gönül sevgilinin çene çukuruna düşmüş bir mahkûmdur. Yanağı çevreleyen ayva tüyleri, kuyuya sarkıtılan bir ip gibi onu kurtarır; bu ip benzetmesi çıkarımımızdır. Son beyitte deniz, dalgıç, cevher ve kıyı kelimeleri bir tenasüp kurar; şair kendini anlam denizine dalıp inci çıkaran bir dalgıç olarak anar.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 344, gazel no. 102 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 243b); ayrıca s. 69 (kafiye), s. 89 ve 107 (atasözü ve Arapça unsurlar) ve s. 118 (Âşir Efendi 314 mecmuasındaki beyitler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar