Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü Fā‘ilātü Mefā‘īlü Fā‘ilün

İy dil çü būm pāyı yeter bu ḫarāba baṣ
Şeh-bāz-ı evcsin ḳademüñ nüh-ḳıbāba baṣ
Terk-i ta‘alluḳ eyle çü ‘Īsī mücerred ol
Pāyuñ şeref yüzinde ser-i āfitāba baṣ
Maḳṣūd menziline dilerseñ göñül vüṣūl
Pāy-ı ‘azīmeti yüri rāh-ı ṣevāba baṣ
Ayıḳ gelüp baṣarsa ayaḳ ṣūfi meclise
Başdan getürsin ayaġı sāḳī şarāba baṣ
Ḥas dir nihāyetī saña iy ṣūfi ehl-i ‘ışḳ
Pāyuñ kerāmetiyle gerek rūy-ı āba baṣ
Gey ḫüsrevī kelāmuñı Key-ḫüsrev ol göñül
‘İzzetde pāyuñı ser-i Efrāsiyāb’a baṣ
Ma‘mūre-i ḥaḍāyir-i ḳudse ‘azīmet it
İy Fażlī pāy-ı himmeti besī ḫarāba baṣ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, baykuş gibi bu harabeye (dünyaya) ayak basman yeter; sen yüksek göklerin şahinisin, ayağını dokuz kubbeye (dokuz kat göğe) bas.

2. İsa gibi (dünyaya) bağlılığı terk et, yalnız ve bağsız ol; ayağını şerefle güneşin başına bas.

3. Ey gönül, maksat menziline varmak istersen, yürü, azim ayağını doğru yola bas.

4. Sofu ayık gelip meclise ayak basarsa, saki (en) baştan kadehi getirsin; (ey saki,) şaraba bas (kadehi şarapla doldur).

5. Ey sofu, aşk ehli sana olsa olsa çer çöp der; keramet ayağınla suyun yüzüne basman gerekir. (Beyit kapalıdır; "ḥas" kelimesi "ḫas", çer çöp okunuşuyla anlaşılmıştır.)

6. Ey gönül, hükümdara yakışır sözünü giy (kuşan), Keyhüsrev ol; izzetle ayağını Efrâsiyâb'ın başına bas.

7. Kutsal âlemin mamur bahçelerine yönel; ey Fazlî, himmet ayağını bu pek harap (dünya)ya bas.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun muzâri bahrinden "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "baṣ" (bas) fiilidir ve yönelme ekiyle "-a baṣ" biçimini alır; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "ḫarāb, ḳıbāb, āfitāb, ṣevāb, şarāb, āb, Efrāsiyāb" kelimelerindeki "-āb" sesiyle kurulur; "ḫarāb" kelimesi matlada ve son beyitte iki kez kafiye olur, böylece gazel aynı kelimeyle açılıp kapanır. Bu tespitimizdir. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz dördüncü gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 244a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, redifteki "ayak basmak" eylemi etrafında gönle verilmiş bir dizi öğüttür ve büyük bölümü tasavvufî bir söyleyişe sahiptir: gönül dünyaya bağlanmamalı, yükseklere yönelmelidir. İlk beyitte dünya bir harabeye, ona bağlanan gönül de harabelerde yaşadığı bilinen baykuşa benzetilir; oysa gönül yüksek göklerin şahinidir ve ayağını eski gök tasavvurundaki dokuz kat göğe basmalıdır. İkinci beyitte İsa'ya telmih vardır; divan şiirinde İsa'nın dünyadan bağını koparıp göğe yükseldiği ve güneşin bulunduğu dördüncü kat gökte olduğu düşünülür. Gönül de onun gibi "mücerred" olmalı, ayağını güneşin başına basmalıdır.

Dördüncü beyit, Özkat'ın "ayak basmak" deyiminin örnekleri arasında gösterdiği beyittir. Beyitte "ayıḳ", "ayaḳ" ve "ayaġı" kelimeleri arasında bir ses oyunu vardır; eski Türkçede "ayak" kelimesi kadeh anlamına da geldiği için "ayaġı" sözü kadehi anlatır, bu tespitimizdir. Ayık gelen sofuya baştan kadeh sunulmalıdır. Beşinci beyit kapalıdır: "ḥas" kelimesini "ḫas" (çer çöp) diye okuduk; bu okumayla aşk ehli sofuyu ancak bir çöp sayar, sofunun su üstünde yürüme kerameti de suyun yüzünde yüzen çöpün hâlinden ibarettir. Bu okuma çıkarımımızdır. Altıncı beyit, Özkat'ın cinas örnekleri arasında gösterdiği beyittir: "ḫüsrevī" (hükümdarca) ile "Key-ḫüsrev" arasında, ayrıca "gey" (giy) ile "Key" arasında ses ilgisi vardır. İran destanlarında Keyhüsrev, Turan hükümdarı Efrâsiyâb'ı yenen şahtır; gönül de ayağını Efrâsiyâb'ın başına basmalıdır. Son beyitte "ma‘mūre" (mamur) ile "ḫarāb" (harap) tezat oluşturur.

Bu gazel ile ardından gelen yüz beşinci gazel aynı vezin, aynı redif ve aynı kafiyeyle yazılmıştır; "ḳıbāb", "şarāb" ve "türāb" gibi kelimeler iki gazelde de kafiye olur, ikisi de dokuz kat göğe ayak basma imgesiyle açılır ve mecmuada aynı yapraktadır. Bu yakınlık tespitimizdir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 345-346, gazel no. 104 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 244a); ayrıca s. 45 (cinas), s. 69 (redifler), s. 90 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar