Özgün Metin

Vezin: Mef‘ūlü Fā‘ilātü Mefā‘īlü Fā‘ilün

Kūyın ṭoḳuz ṭolan yüri iy dil o bāba baṣ
Rif‘atde pāyuñı bu ṭoḳuz ḳat ḳıbāba baṣ
Serv öykünürse ḳaddüñe pāyuñ şikest ḳıl
Gül ‘arż iderse ḥüsnini yüzin türāba baṣ
Telḫ itdi meclisi ḳo yaḳılsun raḳīb-i ḫar
Billāh sāḳiyā ṭolular ṣun şarāba baṣ
Gül-gūn-ı eşke gözlerüm oldı rikāb-ı lā‘l
İy şeh-süvār pāyuñı lā‘līn rikāba baṣ
Nūr-ı baṣarsın iki gözüm tenden olma dūr
Ḫāk olmuşam yoluñda bu çeşm-i pür-āba baṣ
Derd ehlinüñ ṭabībisin el-ḥaḳ ‘ilāc ḳıl
Engüşti muṭribā yine ba‘żı rebāba baṣ
Ol serv-çihreñe diler iseñ ḳadem baṣa
Rūy-ı niyāzı ṣu gibi Fażlī türāba baṣ

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, yürü, mahallesinin etrafında dokuz (felek) dolanan o kapıya (ayak) bas; yücelikte ayağını bu dokuz kat kubbeye bas. ("Kūyın ṭoḳuz ṭolan" sözü "mahallesini dokuz kez dolaşan" biçiminde de anlaşılabilir.)

2. Selvi boyuna öykünürse ayağını kır; gül güzelliğini (seninkine karşı) gösterirse yüzünü toprağa bas.

3. Eşek rakip meclisin tadını kaçırdı, bırak yansın; Allah aşkına, ey saki, dolu dolu (kadehler) sun, şaraba bas.

4. Gözlerim gül renkli gözyaşından lal bir üzengi oldu; ey usta binici, ayağını (bu) lal üzengiye bas.

5. İki gözümün nurusun, bedenden uzak olma; yolunda toprak olmuşum, bu yaş dolu göze bas.

6. Ey çalgıcı, doğrusu dert ehlinin hekimisin; tedavi et, yine rebabın bazı (perdelerine) parmağını bas.

7. Ey Fazlî, o selvi endamlı güzele ayak basmayı (kavuşmayı) dilersen, su gibi niyaz yüzünü toprağa bas (sür).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun muzâri bahrinden "mef‘ūlü fā‘ilātü mefā‘īlü fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "baṣ" fiilidir ve yönelme ekiyle "-a baṣ" biçimini alır; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "bāb, ḳıbāb, türāb, şarāb, rikāb, pür-āb, rebāb" kelimelerindeki "-āb" sesiyle kurulur; "türāb" kelimesi ikinci ve yedinci beyitlerde iki kez kafiye olur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz beşinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 244a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Gazel, neşirde kendisinden önce gelen yüz dördüncü gazelle aynı vezin, redif ve kafiyeyle yazılmıştır; iki gazelin matlaında da dokuz kat göğe ayak basma imgesi vardır ve ikisi mecmuada aynı yapraktadır. Ancak önceki gazel öğütlerini tasavvufî bir söyleyişle gönle verirken, bu gazelin ağırlığı sevgiliye, sakiye ve çalgıcıya yöneltilen isteklerdedir. Bu karşılaştırma tespitimizdir.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla kapalıdır; "Kūyın ṭoḳuz ṭolan" sözü, dokuz feleğin sevgilinin mahallesi etrafında döndüğü biçiminde anlaşılabileceği gibi, mahallesini dokuz kez dolaşan biri olarak da okunabilir. İkinci mısradaki "ṭoḳuz ḳat ḳıbāb" (dokuz kat kubbe) sözü ilk okumayı destekler; bu yorumumuzdur. İkinci beyitte sevgiliye öykünen selvi ile güzellik taslayan gül cezalandırılır: selvinin ayağı kırılmalı, gülün yüzü toprağa basılmalıdır. Divan şiirinde selvi boya, gül yanağa benzetilir; burada bu benzetmeler bir rekabete dönüşür. Üçüncü beyitte rakip "ḫar" (eşek) diye aşağılanır; meclisi acılaştırdığı için yanması istenir ve saki dolu kadeh sunmaya çağrılır. "Telḫ" (acı) ile şarap arasındaki ilgi, meclisin tadının kaçmasını şarapla gidermeye bağlar.

Dördüncü beyitte âşığın kanlı gözyaşından kızaran gözü, halka biçimiyle lal bir üzengiye benzetilir; sevgili usta bir binicidir ve ayağını bu üzengiye basması istenir. Beşinci beyitte "nūr-ı baṣar" (göz nuru) sözündeki "baṣar" kelimesi ile redifteki "baṣ" fiili arasında ses ilgisi vardır; bu tespitimizdir. Toprak olmuş âşık, sevgilinin ayağını yaşla dolu gözüne basmasını diler. Altıncı beyitte çalgıcı, dertlilerin hekimidir; "ṭabīb", "‘ilāc" ve "derd" kelimeleri ile rebabın perdesine parmak basmak arasında bir bağ kurulur. Mûsikînin gönül derdine deva sayılması bu beytin zeminidir. Son beyitte su, toprağa yüz sürerek akan bir şey olarak düşünülür; âşık da niyaz yüzünü su gibi toprağa sürmelidir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 346-347, gazel no. 105 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 244a); ayrıca s. 69 (redifler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar