Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Şeb-i ġafletde gel ālūde-i ḫᵛāb olma bīdār ol
Gözüñ aç her ṭarafdan nāẓır-ı dīdār-ı dil-dār ol
Sülūk-ı rāh-ı ‘ışḳ itdüñ ser ü destārı terk eyle
Behey ṣūfī sebük-bār ol sebük-bār ol sebük-bār ol
Hevādur mā-sivā meyli anı iy bü’l-heves terk it
Hevā-yı ‘ışḳa cān ile hevā-dār ol hevā-dār ol
Egerçi lengdür pāy-ı ṭaleb rāh-ı maḥabbetde
Hele sen pāy-dār olduḳça luṭf ile ṭaleb-kār ol
Saña yār āşnādur līk sen bīgānesin andan
Yüri var āşnālıḳ ḥāṣıl eyle yār ile yār ol
Egerçi ṣūretā varsın [velīk] yoḳsun ḥaḳīḳatde
Yüri var yoḳluġuñ fehm eyle yoḳluḳ ḥāṣıl it var ol
Ḥaḳīḳat birdür iy münkir ki Fażlī eyledi taḳrīr
Gerek sen i‘tirāf eyle gerekse ehl-i inkār ol

Günümüz Türkçesiyle

1. Gaflet gecesinde gel, uykuya bulaşma, uyanık ol; gözünü aç, her taraftan gönül alanın yüzünü seyreden ol.

2. Aşk yolunda yürümeye başladın, başı ve sarığı terk et; behey sofu, yükü hafif ol, yükü hafif ol, yükü hafif ol.

3. Allah'tan başka şeylere meyletmek hevestir; ey heves düşkünü, onu bırak; aşkın havasına canla gönül ver, gönül ver.

4. Gerçi muhabbet yolunda talep ayağı topaldır; sen yine de dayanabildikçe lütufla talep eden ol.

5. Yâr sana aşinadır, lâkin sen ondan yabancısın; yürü, var, aşinalık kazan, yâr ile yâr ol.

6. Gerçi görünüşte varsın, ama hakikatte yoksun; yürü, var, yokluğunu anla, yokluğa er, var ol.

7. Ey münkir, hakikat birdir ki Fazlî bunu açıkça söyledi; ister sen itiraf et, ister inkâr ehli ol.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "ol" fiilidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "bīdār, dil-dār, sebük-bār, hevā-dār, ṭaleb-kār, yār, var, inkār" kelimelerindeki "-ār" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz yirminci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 246a) bulunur; neşirde lâm harfi bölümünü açar. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Altıncı beytin ilk mısraı nüshada "Egerçi ṣūretā sen varsın yoḳsun ḥaḳīḳatde" biçiminde, vezin bakımından bozuk olarak yer alır; Özkat mısraı "sen" kelimesi yerine köşeli ayraç içinde "[velīk]" ekleyerek kurmuştur. Köşeli ayraç Özkat'ın neşrinde vezin gereği eklenen kelimeleri gösterir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, bir mürşidin müridine verdiği öğütler gibi emir kipiyle ilerler ve her beyit "ol" fiiliyle biter. Matlada gaflet geceye, uyanış da sevgilinin yüzünü her yerde görmeye benzetilir. İkinci beyit, Özkat'ın nidâ sanatına örnek gösterdiği beyittir: "behey ṣūfī" diye seslenen şair, "sebük-bār ol" sözünü üç kez tekrarlar. Yükü hafif olmak, aşk yoluna giren kişinin baştan, sarıktan, yani makam ve gösterişten vazgeçmesi demektir. Üçüncü beyitte "hevā" kelimesi hem heves hem hava anlamıyla kullanılır: Allah'tan başkasına meyletmek bir hevestir, asıl gönül verilecek şey aşkın havasıdır. Bu iki anlamın birlikte kullanılması tespitimizdir.

Dördüncü beyitte "lenk" (topal) olan talep ayağı ile "pāy-dār" (ayakta duran, sebatlı) kelimesi arasında ayak üzerinden bir tenasüp kurulur; bu tespitimizdir. Beşinci beyitte "āşnā" (tanıdık) ile "bīgāne" (yabancı) karşı karşıya gelir; yâr insana yakındır, uzak olan insanın kendisidir. Altıncı beyit tasavvufun fena düşüncesini özlü bir biçimde söyler: görünüşte var olan insan hakikatte yoktur; yokluğunu anlayan ve yokluğa eren kişi gerçek varlığa ulaşır. "Var" ve "yoḳ" kelimelerinin tekrarı ve "yüri var" sözündeki "var" (git) ile "var ol" sözündeki "var" (mevcut) arasındaki oyun bu beytin ahengini kurar; bu oyun tespitimizdir. Son beyitte şair hakikatin bir olduğunu söyler ve karşısındakini, ister kabul etsin ister inkâr etsin, kendi tercihine bırakır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 355-356, gazel no. 120 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 246a); ayrıca s. 69 (redifler) ve s. 86 (söz sanatları), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar