Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Geç ṣaf-ı ṣuffe-i erbāb-ı ṣafāya ṣāfī
Nūş ḳıl ṣōfī ṣafā ile şarāb-ı ṣāfı
Ḳāmet-i servüñe virdüm elif-i īmānı
Kāf-ı küfrüñ baña iy kāküli lā mim kāfi
O bütüñ küfrüne īmān diyeni ġayb itmez
Nıṣf-ı dīn añladı iy şeyḫ şu kim inṣāfı
Kūh-ı Ḳāf olsa ġamuñ bārı çekem lā diyemem
Ger şikāf olsa tenüm niteki kūfī kāfī
Cevher-i nefsüme hem-seng olımaz dürr-i yetīm
Naẓm bāzārınuñ iy Fażlī benem ṣarrāfı

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey sofu, safa ehlinin sofa safından saf olarak geç; safa ile saf şarabı iç.

2. Selvi boyuna iman elifini verdim; ey kâkülü lâm (ve ağzı mîm olan), küfrünün kâfı bana yeter. ("Lā mim" sözü kapalıdır; bu okuyuş bir tahmindir.)

3. Ey şeyh, o putun küfrüne "iman" diyeni ayıplamaz, şu kimse ki insafın dinin yarısı olduğunu anladı.

4. Gamının yükü Kaf dağı olsa çekerim, "hayır" diyemem; tenim Kûfî kâf gibi yarılsa bile.

5. Benzersiz inci (dürr-i yetîm) benim nefsimin cevheriyle denk olamaz; ey Fazlî, nazım pazarının sarrafı benim.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; kafiye "ṣāfī, ṣāfı, kāfi, inṣāfı, kāfī, ṣarrāfı" kelimelerindeki "-āfī / -āfı" sesleriyle kurulur ve Özkat bu gazeli zengin kafiyeli gazeller arasında sayar. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz otuz dokuzuncu gazeldir ve Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Bağdat Köşkü 406 numaralı Pervâne Beg nazire mecmuasında (vr. 568b-569a) bulunur; Özkat metni Tuğba Başer'in bu mecmua üzerine hazırladığı tezden aktarır.

Tarihî Bağlam

Özkat'ın Başer'den aktardığı nota göre bu gazel, Muhibbî'nin "Jeng-i ġamdan diler iseñ ola göñlüñ ṣāfī / Ḳoma elden ḳoma bir laḥẓa şarāb-ı ṣafī" matlalı gazeline nazire olarak yazılmıştır. Muhibbî'nin bu gazeli altı şair tarafından birer gazelle tanzir edilmiştir: Hayâlî, Hayderî, Mutîî, Zuhûrî, Fazlî ve Hudâyî. Muhibbî, Kanunî Sultan Süleyman'ın mahlasıdır; Özkat, Kanunî'yi Fazlî'nin etkilendiği şairler arasında sayar ve Fazlî'nin onun iki gazelini tanzir ettiğini söyler. Bu gazel o iki nazireden biridir. Gazelin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla, aynı kök ve seslerden gelen kelimelerin bir araya getirilmesiyle kurulur: "ṣaf" (sıra), "ṣuffe" (sofa, sekî), "ṣafā" (neşe), "ṣāfī" (saf, arı), "ṣōfī" (sofu) ve "ṣāf" (duru). Bu ses oyunu Muhibbî'nin matlaındaki "ṣāfī / ṣafī" kafiyesinden gelir; Fazlî onu bir mısraın içinde çoğaltır. Bu karşılaştırma tespitimizdir. İkinci ve dördüncü beyitler harf oyunlarına dayanır. Divan şiirinde dümdüz "elif" harfi uzun boya, kıvrık "lâm" harfi zülfe, yuvarlak "mîm" harfi küçük ağza benzetilir. İkinci beyitte âşık iman elifini, yani tek Allah'a inancını sevgilinin selvi boyuna vermiştir; sevgilinin "küfrü" ise, yani kara zülfü, onun için yeterlidir. Mısradaki "lā mim" sözünün "lâm ve mîm" harflerini, yani zülfü ve ağzı anlattığı çıkarımımızdır. "Kāf-ı küfr" ve "kāfi" kelimeleri arasında da ses oyunu vardır.

Üçüncü beyitte "insaf dinin yarısıdır" anlamına gelen bir söze göndermede bulunulduğu çıkarımımızdır; insaflı olan kişi, sevgilinin küfrüne iman diyeni ayıplamaz. Dördüncü beyitte "Kūh-ı Ḳāf" (Kaf dağı) ile Arap alfabesindeki "kāf" harfi bir araya gelir; Kûfî yazıda kâf harfinin açık, yarık biçimi tenin yarılmasına benzetilir. Bu benzetme tespitimizdir. Son beyti Özkat iki ayrı yerde aktarır: şair kendini "nazım pazarının sarrafı" olarak niteler ve nefsinin cevherine "dürr-i yetîm" (tek, benzersiz inci) bile denk olamaz der. Özkat bu beyti, XVI. yüzyıl kaynaklarındaki övgülerle birlikte Fazlî'nin şiirine verdiği değeri gösteren bir söz olarak değerlendirir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 368, gazel no. 139 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Bağdat Köşkü 406, vr. 568b-569a); ayrıca s. 38 ve 102 (şiir anlayışı), s. 69 (kafiye) ve s. 99 (nazireler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • Tuğba Başer, Pervâne Beg Nazire Mecmuası (557a-580b): Transkriptli, Edisyon Kritikli Metin, yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2004, s. 107-108 (Özkat'ın aktarımıyla). katalog.marmara.edu.tr