Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Yine şād ol göñül ḫayr oldı kāruñ devletüñ geldi
Ẓahīrüñ mesnedüñ ya‘nī o ‘ālī-rütbetüñ geldi
Gidelden ol ṭabīb-i cān beġāyet nā-tüvān idüñ
Yine cānuñ yirine geldi el-ḥaḳ ṣıḥḥatüñ geldi
Ayaḳda ḳalmış-ıduñ ḫāk gibi pāy-māl olup
Elüñ almaḳ muḳarrerdür o ‘ālī-himmetüñ geldi
Düşelden ḫıdmetinden dūr ġāyet ḫᵛār olmışduñ
‘Azīz olduñ yine minnet Ḫudā’ya ‘izzetüñ geldi
Ḳapusından ırılmaḳ bir nefes bābuñ degül zinhār
Ḫudā’dan fetḥ-i bāb oldı çalış kim furṣatuñ geldi
Murāda irmedüñ furṣat düşelden araya hergiz
Beġāyet kām-kār olduñ zemān-ı vuṣlatuñ geldi
Gözüñ aydın günüñ ṭoġdı sa‘ādet saña yüz ṭutdı
Yine iy Fażlī ol ḫūrşīd-i burc-ı rif‘atüñ geldi

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey gönül, yine sevin, işin hayırlı oldu, devletin geldi; arkan, dayanağın, yani o yüksek rütbelin geldi.

2. O can hekimi gideli beri pek güçsüzdün; yine canın yerine geldi, doğrusu sağlığın geldi.

3. Toprak gibi ayak altında çiğnenip ayakta kalmıştın; elinden tutulması kesindir, o yüksek himmetlin geldi.

4. Onun hizmetinden uzak düşeli son derece hor olmuştun; yine aziz oldun, Allah'a şükür, izzetin geldi.

5. Sakın, onun kapısından bir an bile ayrılmak senin işin değildir; Allah'tan kapı açıldı, çalış ki fırsatın geldi.

6. Araya ayrılık düşeli fırsat bulup hiç murada eremedin; pek muratlı oldun, vuslat zamanın geldi.

7. Ey Fazlî, gözün aydın, günün doğdu, saadet sana yüz tuttu; yine o yücelik burcunun güneşi geldi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-üñ geldi" sözüdür; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "devlet, rütbet, ṣıḥḥat, himmet, ‘izzet, furṣat, vuṣlat, rif‘at" kelimelerindeki "-et / -at" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yüz otuz yedinci gazeldir ve Süleymaniye Kütüphanesi Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 87a yaprağında bulunur.

Tarihî Bağlam

Bu gazelin kime ve hangi vesileyle yazıldığı bilinmektedir. Özkat'a göre gazel, "Tehniyet-nāme-i Ḥażret-i Aḥmed Çelebi bin Meḥmed Pāşā Defter-dār-ı Tīmār-hā-yı Rūm İli Şud" başlıklı tehniyetnamenin içinde yer alır. Tehniyetname, bir kimseyi yeni bir göreve gelişi ya da bir mutlu olay dolayısıyla kutlamak için yazılan eserdir. Bu eserin tek örneği, Âşir Efendi 314 numaralı mecmuanın 85b-92b yaprakları arasındadır ve tezkirelerde hakkında bilgi yoktur. Manzum ve mensur karışık olarak yazılan eser, ayet ve hadislerle desteklenmiş Arapça, Farsça ve Türkçe nazım ve nesir örneklerinden oluşur. Başlığından anlaşıldığına göre Ahmed Çelebi'nin 954 (1547) yılında Rumeli tımarlarına defterdar tayin edilmesini kutlamak için yazılmıştır. Eserde bu gazelden başka bir kaside ve bir tarih kıtası olmak üzere üç Türkçe manzume vardır; tarih kıtası "Aḥmedā yümn ile olduñ defterī" mısraıyla 954 tarihini düşürür.

Özkat, tehniyetnameye konu olan Ahmed Çelebi'nin kim olduğunun tam olarak bilinmediğini söyler. Tarihî kaynaklarda II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanunî Sultan Süleyman devirlerinde başdefterdar olarak görev yapmış bir Ahmed Çelebi'nin adı geçer. Fatih devrinin tanınmış vezirlerinden Zağanos Mehmed Paşa'nın oğlu olan bu kişi, ilki 905-907 (1499/1500-1501/1502) yılları arasında, ikincisi Yavuz Sultan Selim devrinde başlayıp 927 (1521) yılına kadar süren iki defterdarlık görevinde bulunmuştur. Özkat'a göre tehniyetnamedeki Ahmed Çelebi bu kişi ise 954 (1547) yılında üçüncü kez bu göreve atanmış olmalıdır; değilse sözü edilen başka bir kişidir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel bir sevgili gazeli kalıbında yazılmış bir kutlamadır. Şair kendi gönlüne seslenir ve ona sevinmesini söyler, çünkü "ẓahīr" ve "mesned"i, yani arkası ve dayanağı olan yüksek rütbeli kişi gelmiştir. Redifteki "geldi" fiili her beyitte gelen başka bir iyiliği sayar: devlet, sağlık, himmet, izzet, fırsat, vuslat ve yücelik. İkinci beyitte hami "ṭabīb-i cān" (can hekimi) olarak anılır; onun gidişiyle güçsüz düşen gönül, dönüşüyle sağlığına kavuşur. Beyitlerde geçen gitme, uzak düşme ve ayrılık sözleri, Ahmed Çelebi'nin bir süre görevden ya da şairin yakınından uzak kaldığını düşündürür; bu çıkarımımızdır ve kaynakta bu yönde bir bilgi yoktur.

Gazelde tezatlar ve deyimler kutlamanın sevincini taşır. Üçüncü beyitte toprak gibi ayak altında kalan gönlün "elinin alınması", yani elinden tutulması müjdelenir; ayak ile el arasındaki karşıtlık tespitimizdir. Dördüncü beyitte "ḫᵛār" (hor) ile "‘azīz" (değerli) kelimeleri tezat kurar. Beşinci beyitte "bāb" kelimesi hem kapı hem iş, konu anlamıyla kullanılır ve "fetḥ-i bāb" (kapı açılması) sözüyle bir tevriye kurar; bu tespitimizdir. Son beyitte "gözün aydın" kutlama sözü, gün doğuşu ve yücelik burcunun güneşi imgeleriyle birleşir; hami, burcunda yükselen bir güneşe benzetilir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 366-367, gazel no. 137 (Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi 314, vr. 87a); ayrıca s. 34-35 (Tehniyet-nâme), s. 69 (redifler) ve s. 118-119 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
  • İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, Türkiye Yayınları, İstanbul 1947-1948, I, s. 455; II, s. 442 (Özkat'ın aktarımıyla).

Çevrimiçi kaynaklar