Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Ḫak olupdur cism-i ḫākı derd ü ġamdan sāḳiyā
Cür‘a-i cān-baḫş ile yād it keremden sāḳiyā
Āb-ı āteş-tāb ile luṭf eyle teskīn [it] anı
Yandı baġrum tābiş-i nār-ı elemden sāḳiyā
Ṭolular nūş eylesün şevḳ ehli her-dem ‘ışḳuña
Olmasun reşk-i tehī pür-cām-ı Cem’den sāḳiyā
Şol ḳadar ḳan aġladum bir cür‘adan yād itmedüñ
Nemden incindin ‘aceb bilsem ki nemden sāḳiyā
Şimdi ser-mest itdi ṣanma cām-ı ‘ışḳuñ cānumı
Ben anı nūş itmişem bezm-i ḳademden sāḳiyā
Cām-ı ‘ışḳuñ nūş idüp ben müsted[ī]m uyanmadan
‘Ayn-ı ‘ālem ḫᵛāb-ı nūşīn-i ‘ademden sāḳiyā
Fażlī’ye ṣun cām-ı ‘adli ġuṣṣadan eyle ḫalāṣ
Yoḫsa devrān öldürür ẓulm ü sitemden sāḳiyā

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey saki, (âşığın) toprak bedeni dert ve gamdan toprak olmuştur; cömertlik edip can bağışlayan bir yudumla onu an.

2. Ey saki, keder ateşinin yakıcılığından bağrım yandı; lütfet, onu ateş gibi parlayan suyla (şarapla) yatıştır.

3. Ey saki, şevk ehli aşkına her an dolu kadehler içsin; boş kalanlar Cem'in dolu kadehine imrenmesin.

4. Ey saki, o kadar kan ağladım, bir yudumla olsun beni anmadın; acaba neyimden incindin, bir bilsem, neyimden?

5. Ey saki, aşkının kadehi canımı şimdi sarhoş etti sanma; ben onu ezel meclisinde içmişim.

6. Ey saki, aşkının kadehini içip dünyanın gözü yokluğun tatlı uykusundan uyanmadan önce ben sarhoş olmuştum.

7. Ey saki, Fazlî'ye adalet kadehini sun, onu kederden kurtar; yoksa devran (felek) onu zulüm ve sitemle öldürür.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-dan/-den sāḳiyā" (-dan, ey saki) sözüdür; Özkat bu gazeli bir ek ile Türkçe ve Arapça unsurlardan oluşan ek grubu redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "ġam, kerem, elem, Cem, nem, ḳadem, ‘adem, sitem" kelimelerindeki "-em/-am" sesiyle kurulur; matlada iki mısra da kafiyelidir. Her beytin sakiye seslenişle bitmesi gazele bir meyhane meclisi havası verir. İkinci beyitteki "[it]" ile altıncı beyitteki "müsted[ī]m" kelimesinde köşeli parantez içindeki kısımlar Özkat'ın vezin için yaptığı eklemelerdir; bu son kelime anlamca "mest idim" (sarhoştum) okunuşuna uyar. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yirmi birinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 231b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel şarap zemininde yazılmış bir sakinamedir: âşık her beyitte sakiden bir yudum, bir kadeh ister. İlk beyitte "ḫāk" (toprak) ile "cür‘a" (yudum) arasında bir tenasüp vardır; dert ve gamdan toprak olmuş beden, ancak sakinin bağışlayacağı bir yudumla can bulabilir. İkinci beyitte şarap "āb-ı āteş-tāb", yani ateş gibi parlayan su olarak anılır; su ile ateş arasındaki tezat, keder ateşini yine ateş renkli bir suyun söndüreceği fikrini taşır. Özkat bu beyti "bağrı yanık" deyiminin örnekleri arasında sayar. Üçüncü beyitte "ṭolular" ile "tehī" (boş) ve "pür" (dolu) arasında bir tezat kurulur; "cām-ı Cem", divan şiirinde efsanevi İran hükümdarı Cemşîd'e nispet edilen kadehtir.

Dördüncü beyit, Özkat'ın "kan ağlamak" deyimi için gösterdiği örneklerdendir. Mısra sonundaki "nemden" kelimesinin iki kez tekrarı sitemi güçlendirir; kelime "neyimden" anlamına gelirken, kan ağlayan âşığın gözyaşını hatırlatan "nem" (ıslaklık) kelimesini de çağrıştırır. Beşinci ve altıncı beyitler aşkın ezelî olduğunu söyler: âşık, aşk kadehini "bezm-i ḳadem"de, yani ezel meclisinde içmiştir; dünya yokluğun tatlı uykusundan henüz uyanmadan, yani yaratılmadan önce o sarhoştur. Son beyitte "devrān" kelimesi hem dönen feleği hem de meclisteki kadeh devrini düşündürür; adalet kadehini sunmayan bir saki karşısında felek âşığı zulmüyle öldürecektir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 296, gazel no. 21 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 231b); ayrıca s. 69 (redifler), s. 91-92 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar