Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Zāhidā baña yeter ol ṣanem-i māh-liḳā
Başdan ayaġa yüri var senüñ olsun ḥūrā
Eşk-i çeşmümle idi baḥs̱i ben andan yudum el
Enine uzunına yatsun efendi deryā
Ġayruñ öñince varur luṭf-ile yumşaḳlıḳ ider
Ṭaş ḳayadur baña geldükçe ol āfet ammā
Mihri beñzetdi meger ḥüsnüñe çün gördi yüzüñ
Döndi yirden yire geçdi felek iy māh-liḳā
Yār eyvā ile yandum o ḳamer iy Fażlī
Leb-i şeftālüsini dimedi bir gün al ma

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey zahit, bana o ay yüzlü güzel yeter; yürü, git, huri baştan ayağa senin olsun.

2. Deniz gözümün yaşıyla (hangisinin daha büyük olduğunu) tartışıyordu; ben ondan el yudum (vazgeçtim); efendi deniz enine boyuna yatsın.

3. Başkalarının önüne lütufla varır, onlara yumuşaklık eder; ama o afet (insanı yakıp yıkan güzel) bana gelince taş kaya kesilir.

4. Ey ay yüzlü, felek güneşi senin güzelliğine benzetmiş; yüzünü görünce (utancından) dönüp yerin dibine geçti.

5. Ey Fazlî, o ay yüzlü sevgili yüzünden "eyvah" diye yandım; bir gün olsun şeftali dudağını bana "al, işte" demedi.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; Özkat bu gazeli tam kafiyeli gazeller arasında sayar. Kafiye "māh-liḳā, ḥūrā, deryā, ammā, māh-liḳā, al ma" kelimelerinin sonundaki "-ā/-a" sesiyle kurulur; matladaki "māh-liḳā" dördüncü beyitte tekrarlanır. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yirmi ikinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 232a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Bu küçük gazel, Özkat'ın incelemesinde en çok başvurduğu şiirlerden biridir; beş beytinden dördü deyim, sade Türkçe ya da söz sanatı örneği olarak anılır. Gazelin dili gündelik konuşmaya çok yakındır. İlk beyitte âşık zahide cenneti ve huriyi bırakır, kendisine dünyadaki ay yüzlü güzelin yettiğini söyler; "başdan ayaġa" (baştan ayağa) ve "yüri var" (yürü, git) sözleri konuşma dilinden alınmıştır. İkinci beyit gazelin en esprili beytidir: deniz, âşığın gözyaşıyla büyüklük yarışına girmiştir; âşık bu tartışmadan "el yumuş", yani vazgeçmiştir ve denize hafif bir alayla "efendi" diye seslenerek onun "enine uzununa" yatmasını söyler. El yıkamak, su ve deniz arasında bir tenasüp de vardır. Özkat bu beyti "el çekmek (el yumak)" ve "enine boyuna" deyimlerinin örnekleri arasında sayar ve Fazlî'nin sade Türkçesine örnek olarak gösterir.

Üçüncü beyit, Özkat'ın dört ayrı yerde andığı beyittir. Ona göre beyit, diğer âşıklarına ilgiyi esirgemeyen, onlara karşı yumuşak tavır sergileyen sevgilinin şaire gelince "taş kaya" kesilmesini anlatır; Özkat bunu Türkî-i Basit akımının özelliklerini taşıyan söyleyişlere ve Fazlî'nin şiirinde Türkçe kelimelerin ağırlığına da örnek gösterir. "Yumşaḳlıḳ" ile "ṭaş ḳaya" arasındaki tezat beyti taşır. Dördüncü beyitte feleğin dönüşüne şiirsel bir sebep bulunur: felek güneşi sevgilinin güzelliğine benzetmiş, sonra onun yüzünü görünce yanıldığını anlayıp utancından dönüp yerin dibine geçmiştir. Özkat burada "yerden yere geçmek (yerin dibine geçmek)" deyimini görür.

Son beyit Özkat'ın tevriye örnekleri arasındadır ve bütünüyle meyve adları üzerine kurulmuş bir söz oyunudur. "Eyvā" hem "eyvah" ünlemini hem "ayva"yı, "şeftālü" hem şeftaliyi hem de divan şiirinde öpücüğü, "al ma" ise hem "elma"yı hem de "al, işte" sözünü karşılar. Böylece ayva, şeftali ve elma bir meyve tenasübü kurarken beyit, öpücüğünü bir kez olsun uzatmayan sevgiliden yakınan âşığın sade bir şikâyeti olarak da okunur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 297, gazel no. 22 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 232a); ayrıca s. 44 (Türkî-i Basit), s. 63-64 (gazellerin konuları), s. 69 (kafiye), s. 85 (tevriye), s. 91-93 (deyimler), s. 103 ve 105 (sade Türkçe) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar