Özgün Metin

Vezin: Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün Mefā‘īlün

Dil-i pür-ġuṣṣam oldı vādi-i ġam içre nā-peydā
Meded bir iki māl-ā-māl cām it sāḳiyā peydā
‘Aceb mi sāġara düşsem baş ortaya ḳoyup sāḳī
Ḥabāb-ı mey gibi oldı derūnumda hevā peydā
Piyāle sāḳi ṣun cām-ı sürūr-encāmı billāhi
Ki bir dem eksik olmaz ḳalb-i ġam-gīne pey-ā-pey vā
Şeġaf gün bāde aldı ṣubḥ gibi destine sāḳī
N’ola dil maṭla‘ından olsa ḫūrşīd-i ṣafā peydā
Getür nūş idelüm sāḳī şarāb-ı şāḫı şerbetdür
Degüldür andan özge derd-i endūha devā peydā
Mücellā eyle luṭf it ṣayḳal-ı cām-ile iy sāḳī
Göñül āyīnesinde oldı jengār-ı belā peydā
Demidür şevḳle vaṣf-ı şarāb-ı lā‘l-i sāḳīde
Yine mest-āne bir rengīn ġazel ḳıl Fażliyā peydā

Günümüz Türkçesiyle

1. Gam dolu gönlüm gam vadisinde kayboldu; imdat, ey saki, ağzına kadar dolu bir iki kadeh bulup getir.

2. Ey saki, başımı ortaya koyup kadehe düşsem şaşılır mı? Şarabın kabarcığı gibi içimde de bir heves (hava) belirdi.

3. Saki, Allah için, kadehi, sonu sevinç olan kadehi sun; çünkü gamlı gönülden bir an olsun ardı ardına "vah" eksik olmaz.

4. Saki, sabah gibi eline şarabı aldı; gönlün doğuş yerinden bir safa güneşi doğsa şaşılır mı? (Mısraın başındaki "şeġaf gün" sözünün anlamı açık değildir.)

5. Saki, getir içelim; dal şarabı (asmanın şarabı) şerbettir; dert ve kedere ondan başka deva bulunmaz.

6. Ey saki, lütfet, gönlü kadehin cilasıyla parlat; gönül aynasında bela pası belirdi.

7. Saki dudağının la'l renkli şarabını şevkle vasfetmenin vaktidir; ey Fazlî, yine sarhoşça, renkli bir gazel meydana getir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun hezec bahrinden "mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "peydā" (meydana çıkan, beliren) kelimesidir; Özkat bu gazeli Farsça kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "sāḳiyā, hevā, ṣafā, devā, belā, Fażliyā" kelimelerinin sonundaki "-ā" sesiyle kurulur; matlaın ilk mısraı ise "nā-peydā" (kaybolmuş) kelimesiyle biter ve redifin olumsuzunu söyler. Neşirdeki biçimiyle üçüncü beyitte redif bulunmaz: mısra "pey-ā-pey vā" (ardı ardına "vah") diye biter ve redifi yalnız ses bakımından andırır. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yirmi üçüncü gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 232a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel baştan sona sakiye yöneltilmiş bir şarap davetidir; yedi beytin altısında sakiye seslenilir. Gam vadisinde kaybolan gönlü bulup çıkaracak olan şaraptır ve redifteki "peydā" kelimesi, şarabın gönülde neyi meydana çıkardığını her beyitte yeniden söyler: heves, safa güneşi, deva ve sonunda yeni bir gazel. İkinci beyitte şarabın yüzündeki kabarcık (ḥabāb) ile âşığın içindeki "hevā" arasında bir benzetme vardır; kelime hem "hava" hem "arzu" anlamına gelir ve içi havayla dolu kabarcık ile içi hevesle dolu âşığı bir tevriye ile birleştirir. Özkat bu beyitteki "baş ortaya ḳoymak" sözünü "baş koymak (bir yola)" deyiminin örneği olarak verir; "sāġara düşmek" (kadehe düşmek) de içkiye düşkünlüğü anlatan bir söyleyiştir.

Dördüncü beyitte saki sabaha, elindeki şarap doğan güneşe benzetilir. "Maṭla‘" kelimesi hem güneşin doğduğu yer hem de gazelin ilk beyti anlamına gelir; böylece gönülde doğacak "safa güneşi" ile şairin kaleminden doğacak şiir arasında bir bağ kurulur. Altıncı beyit eski madenî aynalardan alınmış bir imgeye dayanır: gönül bir aynadır, bela onun üzerinde pas bağlamıştır ve bu pası ancak kadehin "ṣayḳal"ı, yani cilası giderebilir; "āyīne", "jengār" (pas) ve "ṣayḳal" bir tenasüp kurar. Son beyit gazeli şiirin kendisine bağlar: sakinin la'l dudağı ile la'l renkli şarabı birbirine karışır ve şair kendine bu sarhoşluk içinde "rengin", yani renkli ve süslü bir gazel söylemesini öğütler.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 297-298, gazel no. 23 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 232a); ayrıca s. 69 (redifler), s. 91 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar