Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Çün ‘adū-yı dīn-imiş zāhid şarāb-ı ḫōş-güvār
Ḳanını içmek anuñ ‘uşşāḳa olmışdur revā
Her ne dem Fażlī cemālüñ görse ister vuṣlatuñ
Kim seḥer vaḳtinde dirler müstecāb olur du‘ā

Günümüz Türkçesiyle

1. Ey zahit, mademki o içimi hoş şarap din düşmanıymış, onun kanını içmek âşıklara helal olmuştur.

2. Fazlî ne zaman cemalini görse vuslatını ister; çünkü derler ki seher vaktinde edilen dua kabul olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Elimizdeki metin iki beyitten ibarettir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; Özkat bu gazeli tam kafiyeli gazeller arasında sayar. Kafiye "revā" ve "du‘ā" kelimelerinin sonundaki "-ā" sesiyle kurulur. İlk beyit matla değildir; Özkat bu gazeli elif harfinde kafiyeli eksik gazellerin "ilk beyitleri eksik olanlar" grubuna koyar. Elimizdeki son beyit mahlaslı makta beytidir. Gazel, Özkat'ın neşrinde kırkıncı gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 247a) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat, divanın gazeller bölümünde sayfa noksanlığı yüzünden başı ya da sonu eksik kalan gazelleri, hangi harfle kafiyeliyse o harfin sonunda ayrı bir bölümde toplar ve bu gazellerin şair tarafından yarım bırakılmış olmadığını, mecmualardaki sayfa eksikliklerinden kaynaklandığını belirtir. Ona göre gazeller bölümündeki 153 şiir arasında, kaybolmuş ya da koparılmış varaklar yüzünden tamamı tespit edilemeyen 15 gazel vardır. Bu gazel bunlardan biridir ve Özkat onu iki beyit olarak kaydeder.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit rint ile zahit arasındaki bilinen tartışmayı bir mantık oyununa çevirir. Zahidin gözünde şarap dinin düşmanıdır; din düşmanının kanını dökmek ise helal sayılır. Âşık bu iki öncülden şaşırtıcı bir sonuç çıkarır: o hâlde şarabın kanını içmek, yani şarap içmek âşıklara helaldir. Kırmızı şarabın kana benzetilmesi, beytin esprisini mümkün kılar. Özkat bu beyti "kanını içmek" deyiminin örneği olarak verir.

İkinci beyit Özkat'ın atasözü örnekleri arasındadır; beyitte kullanılan söz "Seher vaktinde yapılan dualar kabul olur" biçimindedir. Âşık, sevgilinin cemalini gördüğü her an vuslat dilemesini bu sözle açıklar; böylece beyitte sevgilinin yüzü ile seher vakti arasında örtülü bir benzetme sezilir: o yüzü görmek, duaların kabul edildiği sabah vaktine erişmek gibidir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 307, gazel no. 40 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 247a); ayrıca s. 61-62 (eksik gazeller), s. 69 (kafiye), s. 90 (atasözleri), s. 93 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar