Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Virdi şöhret ṣubḥ-veş mihrüñde ṣādıḳlıḳ baña
Āfitābum gögden inmiş gibi ‘āşıḳlıḳ baña
Eylerüm bir cām-ile biñ ġuṣṣa derdine ‘ilāc
Bilmezem yā Rab ne ḥikmetdür bu ḥāẕıḳlıḳ baña
Gāh mest ü gāh ḥayrān olduġum zāhid budur
Rind-i ‘ayyāşam yaraşmaz hīç ayıḳlıḳ baña
Çün senüñ ‘aceb benüm kārum hemīşe ‘öẕrdür
Pārsālıḳ saña var iy şeyḫ fāsıḳlıḳ baña
Ḥüsn-i tab‘ ile n’ola mümtāz olursam Fażliyā
Bir cebellī ḥāldür fennümde fāyıḳlıḳ baña

Günümüz Türkçesiyle

1. Senin sevgine (güneşine) bağlılığım, tan yerinin ağarması gibi bana şöhret verdi; güneşim gökten inmiş gibi bana âşıklık verdi. (Seher vaktine "ṣubḥ-ı ṣādıḳ", yani gerçek sabah denir; şair güneşe sadık olan sabah gibi sevgiye sadakatiyle tanınmıştır.)

2. Bin kederin derdine bir kadehle çare bulurum; ya Rab, bilmem, bu hekimce ustalık bana hangi hikmetle verilmiştir.

3. Ey zahit, benim hâlim budur: kâh sarhoşum, kâh hayran; eğlence düşkünü bir rindim, bana ayıklık hiç yaraşmaz.

4. Senin işin kendini beğenmek, benim işim her zaman özür dilemektir; ey şeyh, takva sana, günahkârlık bana. (Mısraın başındaki kelime neşirde "‘aceb" biçimindedir; anlam ve vezin "‘ucb", yani kendini beğenme okumasını düşündürür.)

5. Ey Fazlî, güzel tabiatımla seçkin olsam şaşılır mı? Hünerimde üstünlük bana yaratılıştan gelen bir hâldir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-lıḳ baña"dır; kafiye "ṣādıḳ, ‘āşıḳ, ḥāẕıḳ, ayıḳ, fāsıḳ, fāyıḳ" kelimelerindeki "-ıḳ" sesiyle kurulur. Özkat, redifleri sınıflandırırken bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan redifliler arasında sayar. Mahlas son beyitte "Fażliyā" biçiminde geçer. Gazel, Özkat'ın elifbâ sırasıyla düzenlediği gazeller bölümünde beşinci sıradadır ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 217a) bulunur. Özkat'a göre Fazlî gazellerinin büyük bölümünü bu gazel gibi beş beyit olarak yazmıştır. Gazelin kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Dördüncü beytin ilk mısraı neşirde "Çün senüñ ‘aceb benüm kārum hemīşe ‘öẕrdür" biçimindedir. "‘Aceb" kelimesiyle hem vezin bozulur hem anlam kapanır; "‘ucb" (kendini beğenme) okunduğunda mısra hem vezne hem de beytin şeyh ile rint karşıtlığına uyar. Günümüz Türkçesine bu okuyuşla aktarılmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, divan şiirinin bilinen rint ile zahit karşıtlığı üzerine kuruludur. Konuşan, kendini bir "rind-i ‘ayyāş" (eğlence düşkünü rint) olarak tanıtır ve her beyitte kendine bir sıfat yakıştırır: sadıklık, âşıklık, ustalık, ayık olmayış, günahkârlık ve üstünlük. Redifteki "baña" (bana) kelimesi bu sıfatların hepsini âşığın üzerinde toplar.

İlk beyit bir tevriye üzerine kuruludur. "Ṣādıḳlıḳ" hem sadakat hem de tan vaktinin adı olan "ṣubḥ-ı ṣādıḳ" ile ilgilidir. Sabah, güneşi doğurduğu için ona sadık sayılır; "mihr" kelimesi de hem güneş hem sevgi anlamına gelir. Böylece âşığın sevgiye bağlılığı ile sabahın güneşe bağlılığı aynı sözle anlatılır. İkinci beyitte şarap bir ilaca, şarap içen de bin derdi tek kadehle tedavi eden usta bir hekime benzetilir; "ḥāẕıḳ" kelimesi hekimlikteki ustalığı anlatır. Üçüncü beyitte sarhoşluk ile hayranlık yan yana konur; ayıklık rinde yaraşmaz.

Dördüncü beyit bir tezat ve leff ü neşr örneğidir: ilk mısrada şeyhin "‘ucb"u ile âşığın "‘öẕr"ü, ikinci mısrada şeyhin "pārsālıḳ"ı ile âşığın "fāsıḳlıḳ"ı karşılaştırılır. Kendini beğenen takva sahibine karşı özür dileyen günahkâr, rintlik geleneğinde tercih edilen taraftır. Makta beytinde şair, şiirdeki üstünlüğünü yaratılıştan gelen bir hâl olarak anar; "cebellī" kelimesi "cibillî" (yaratılıştan gelen) anlamındadır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 286, gazel no. 5 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 217a); ayrıca s. 61-62 (gazeller üzerine), s. 69 (redifler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar