Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Eylemez Dārā’ya ‘arż-ı iḥtiyāc
Pādişehdür her gedā bī-taḫt u tāc
İy ṭabīb-i cān u dil dermānı ḳo
Derd-mend-i ‘ışḳa derdüñdür ‘ilāc
Göñlüm ayaġa ṣalup itme şikest
Ḫoş degüldür pāy-māl olmaḳ zücāc
‘Āleme meşhūr olaldan leblerüñ
Müşg-i Çīn’e ḳalmadı hergiz revāc
Būseden men‘ itme cānā Fażlī’yi
Ḫoş degül ehl-i kerem itmek lecāc

Günümüz Türkçesiyle

1. (Aşkın dilencisi) Dârâ'ya (padişaha) ihtiyacını arz etmez; her dilenci tahtsız ve taçsız bir padişahtır.

2. Ey can ve gönül tabibi, dermanı bırak; aşk dertlisine ilaç senin verdiğin derttir.

3. Gönlümü ayak altına atıp kırma; camın ayak altında çiğnenmesi hoş değildir.

4. Dudakların âleme meşhur olalı Çin miskinin hiç rağbeti (sürümü) kalmadı.

5. Ey can, Fazlî'yi öpücükten men etme; kerem ehlinin inatlaşması hoş değildir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; Özkat bu gazeli zengin kafiyeli gazeller arasında sayar. Kafiye "iḥtiyāc, tāc, ‘ilāc, zücāc, revāc, lecāc" kelimelerindeki "-āc" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde elli ikinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 234b) bulunur. Özkat iki nüsha notu düşer: ilk beytin ikinci mısraındaki "bī-taḫt" kelimesi nüshada bir noktası unutulduğu için "taḥt" diye yazılmıştır; son beyitteki "lecāc" ise vezin gereği bu biçimde yazılmıştır, kelimenin aslı "inatçı" anlamındaki "leccāc"tır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit aşkın verdiği gönül zenginliğini dile getirir: aşk dilencisi, eski İran hükümdarlarının adı olarak divan şiirinde saltanatın simgesi sayılan Dârâ'ya bile ihtiyacını arz etmez, çünkü her dilenci tahtsız ve taçsız bir padişahtır. "Gedā" ile "pādişeh" arasındaki tezat ve "taḫt", "tāc", "pādişeh" kelimelerinin tenasübü beyti taşır. İkinci beyitte sevgili can ve gönül tabibi olarak anılır; ama aşk dertlisi dermandan değil, sevgilinin verdiği dertten şifa bulur. Dert ile derman arasındaki bu ters ilişki, divan şiirinde aşkın acısının âşık için bir nimet sayılmasının bilinen bir ifadesidir.

Üçüncü beyitte gönül cama benzetilir. "Ayaġa ṣalmak" (ayak altına atmak) ile "pāy-māl olmak" (ayak altında çiğnenmek) aynı anlamı iki dilde tekrarlar; kırılan gönül de çiğnenen cam gibidir. Dördüncü beyitte sevgilinin dudakları ünlenince Çin miskinin değeri düşer. Son beyitte âşık, cömert olması beklenen sevgiliden bir öpücük ister ve "kerem ehli"nin inatlaşmasının yakışık almadığını söyler. Kafiye kelimelerinin çoğu Arapça kökenlidir ve Özkat'ın zengin kafiye saydığı "-āc" sesi, Türkçede az bulunan bir ses birleşimi olduğu için gazele ayırt edici bir ahenk verir; bu son gözlem bizimdir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 314, gazel no. 52 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 234b); ayrıca s. 69 (kafiye) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar