Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Bāġ-ı ‘ālemde ne bir sencileyin gül bulunur
Ne senüñ gibi güle dil gibi bülbül bulunur
Ne cihān içre senüñ gibi güzel şāh olur
Ne saña bencileyin ġam-zede bir ḳul bulunur
Bāġ-ı ‘ālemde ne ḳaddüñ gibi bir serv olur
Ne ser-i zülf-i siyāhuñ gibi sünbül bulunur
Sende ne ẕerre ḳadar mihr ü vefā fehm olunur
Ḳıl ḳadar bende ne ṣabr ile taḥammül bulunur
‘Işḳ-ı dilde ne ṣafā ḳodı ne ḫod ẕevḳ velī
Fażliyā miḥnet ü endūh ile ġulġul bulunur

Günümüz Türkçesiyle

1. Dünya bahçesinde ne senin gibi bir gül bulunur, ne de senin gibi güle gönül gibi bir bülbül bulunur.

2. Ne cihanda senin gibi güzel bir şah olur, ne de sana benim gibi gamlı bir kul bulunur.

3. Dünya bahçesinde ne boyun gibi bir servi olur, ne de siyah zülfünün ucu gibi bir sümbül bulunur.

4. Sende ne zerre kadar sevgi ve vefa görülür, ne de bende kıl kadar sabır ve tahammül bulunur.

5. Ey Fazlî, gönüldeki aşk ne safa bıraktı ne de zevk; ama (gönülde) mihnet ve kederle bir gürültü, bir kargaşa bulunur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "bulunur" kelimesidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "gül, bülbül, ḳul, sünbül, taḥammül, ġulġul" kelimelerindeki "-ul/-ül" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte "Fażliyā" biçiminde geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde altmış beşinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 236b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Özkat bu gazeli Fazlî'nin yek-âhenk gazelleri arasında sayar. Yek-âhenk, bütün beyitleri aynı konuyu aynı güçte ve aynı söyleyiş tarzıyla işleyen gazellere verilen addır; bu gazelde de her beyit "ne... ne" yapısıyla kurulur ve sevgili ile âşığın eşi bulunmazlığını yan yana söyler.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazelin matlaı Özkat'ın incelemesinde iki yerde örnek olarak geçer. Özkat'a göre gazellerinde sade bir anlatım yakalayan Fazlî, Türkî-i Basit olarak değerlendirilebilecek tarzda beyit ve gazeller de kaleme almıştır ve bu matla onların ilk örneğidir. Özkat aynı beyti, şiirlerindeki Arapça ve Farsça unsurların kolay anlaşılır, Türkçeleşmiş kelimeler ve kısa terkipler olduğunu gösterirken de verir. Gerçekten de matlada "bāġ-ı ‘ālem" dışında tamlama yoktur; "sencileyin" gibi Türkçe bir benzetme edatı ve "gül", "bülbül" gibi Türkçeleşmiş kelimeler söyleyişi konuşma diline yaklaştırır.

Gazel, karşılıklı yapılarla ilerler. İlk beyitte sevgili gül, âşığın gönlü bülbüldür; ikinci beyitte sevgili şah, âşık kuldur; üçüncü beyitte sevgilinin boyu servi, zülfünün ucu sümbüldür. Her beyitte ilk mısra sevgilinin, ikinci mısra âşığın ya da sevgilinin başka bir güzelliğinin eşi bulunmazlığını söyler. Dördüncü beyitte bu denge bir sitemle bozulur: sevgilide zerre kadar vefa, âşıkta kıl kadar sabır yoktur; "ẕerre" ile "ḳıl" ölçü bildiren iki küçük birim olarak birbirine karşılık verir. Son beyitte aşkın gönülde safa ve zevk bırakmadığı, yerine mihnet ve kederin gürültüsünü koyduğu söylenir; "ġulġul" kelimesi hem kargaşa hem de kadehten dökülen şarabın sesi olarak bilinir, ancak bu ikinci anlamın burada kastedildiği kesin değildir.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 322-323, gazel no. 65 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 236b); ayrıca s. 64 (sade anlatım ve yek-âhenk gazeller), s. 69 (redifler), s. 105 (Arapça ve Farsça unsurlar) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar