Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Geydügi ol ġoncenüñ gül gibi dāyim āldür
İtdügi dil ‘andelībine dem-ā-dem āldür
Āhuma meyl eylese ol serv-ḳadd olmaz ‘aceb
Bāde çünkim dāyimā serv-i sehī-meyyāldür
Sehv ile reyḥāna teşbīh eyledüm ḫaṭṭuñ şehā
İşidüp sünbüllerüñ anı perīşān-ḥāldür
Bī-güneh ‘āşıḳları ḳatl itmege cānlar virür
Ġamzeñ iy ḫūnī senüñ Allāh kim ḳattāldur
Bir gün ola yüzüme baṣa diyu pāyın o serv
Sāye-veş ayaḳlar altında göñül pāy-māldür
Kendü varmaz ḫalḳı da mey-ḫānelerden men‘ ider
Şeyḫ-i yārān-ı ṭarīḳat hem muḥal hem ḥāldür
Ḳatline her mühmelüñ ol ḫūni isti‘cāl ider
Olmasun mı Fażlī’ye gelse işi ihmāldür

Günümüz Türkçesiyle

1. O gonca (sevgili) gül gibi daima al (kırmızı) giyer; gönül bülbülüne her an ettiği ise aldır (hiledir).

2. O servi boylu ahıma meyletse şaşılmaz; çünkü düzgün servi daima rüzgâra (bāde) meyillidir.

3. Ey şah, yanlışlıkla ayva tüylerini reyhana benzettim; bunu işitip sümbüllerin (saçların) perişan haldedir.

4. Ey kanlı (zalim), gamzen suçsuz âşıkları öldürmek için can atar; Allah bilir ki pek kıyıcıdır.

5. O servi bir gün ayağını yüzüme bassın diye gönül gölge gibi ayaklar altında çiğnenmiştir.

6. Tarikat yârânının şeyhi kendisi meyhaneye gitmez, halkı da meyhanelerden men eder; (bu tutum) hem muhal hem de bir hâldir. (Mısraın sonu iki türlü anlaşılabilir: "hem akla aykırı hem de gerçek bir durumdur" ya da "hâl" tasavvuftaki manevî durum anlamıyla alınarak alaycı bir söz.)

7. O kanlı, her ihmal edilmişin öldürülmesinde acele eder; Fazlî'ye sıra gelince işi ihmal mi olsun?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-dür/-dur" ekidir; Özkat bu gazeli ek redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "āl, āl, meyyāl, ḥāl, ḳattāl, pāy-māl, ḥāl, ihmāl" kelimelerindeki "-āl" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde altmış ikinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 236a) bulunur. Özkat'ın notuna göre altıncı beytin sonundaki "muḥal hem ḥāldür" sözü nüshada "muḫal hem ḫāldür" biçiminde yazılmıştır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

Matla bir cinasla kurulur: "āl" kelimesi ilk mısrada kırmızı, ikinci mısrada hile anlamındadır. Gonca gibi sevgili gül gibi al giyer, gönül bülbülüne ise hile eder; gül ile bülbül arasındaki bilinen ilişki, sevgilinin al rengi ile âşığı aldatması arasındaki ses oyununa bağlanır. Bu tespit bizimdir; Özkat "al" kelimesinin cinaslı kullanımını yetmiş sekizinci gazel için ayrıca anlatır. İkinci beyitte "bāde" kelimesi, "bād" (rüzgâr) kelimesinin yönelme hâli olarak okunduğunda servinin daima rüzgâra eğildiği anlamı çıkar; ah da bir rüzgâr sayıldığı için sevgili âşığın ahına meyledebilir. Kelimenin şarap anlamı da akla gelir; bu çift okuma bizim tespitimizdir.

Üçüncü beyitte ayva tüyleri yanlışlıkla reyhana benzetilince sümbüller, yani sevgilinin saçları, kıskançlıktan perişan olur; saçın dağınıklığına bir sebep bulunması hüsn-i ta'lil niteliğindedir. Dördüncü beyitte gamzenin âşıkları öldürmek için "can vermesi" söz konusudur; Özkat bu beyti "can vermek" deyiminin örnekleri arasında sayar. Beşinci beyitte gönül, sevgilinin bir gün yüzüne basması umuduyla gölge gibi ayaklar altına serilmiştir; gölgenin yerde yatması ile servinin uzun boyu arasında bir tenasüp vardır. Altıncı beyit tarikat şeyhini hedef alır: şeyh kendisi meyhaneye gitmediği gibi halkı da oradan men eder. Son beyitte "isti‘cāl" (acele etmek) ile "ihmāl" arasında bir tezat, "mühmel" ile "ihmāl" arasında da iştikak vardır: sevgili herkesi öldürmekte acele ederken Fazlî'nin işini ihmal etmektedir ve âşık bundan yakınır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 321, gazel no. 62 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 236a); ayrıca s. 68 (redifler), s. 91 (deyimler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar