Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Ḥasretā derdā efendüm serverüm ḫānum gider
Kim sa‘ādetle yine ol şāh-ı devrānum gider
Künc-i miḥnetde ḳoyup ben ḥaste-i bī-çāresin
Varsın ṣaġ olsun ol derdüme dermānum gider
Gerçi kim ben bundayum ammā ki göñlüm andadur
Her yañe[den] kim benüm ol şāh-ı devrānum gider
Andadur her gün benüm peyk-i ḥayālüm şāma dek
Ḳanḳı menzilden ki ol devletlü sulṭānum gider
Umarum kim ben du‘ācını ferāmūş itmeye
Şimdi kim ol server İskender-i Ḳur’ān’um gider
Ḥaḳ ṣala girü sa‘ādetle irişe ‘an-ḳarīb
Fażliyā ol pādişāh-ı milk-i ‘irfānum gider
İsterüm Ḥaḳ’dan ki üstinde yavuz yil esmeye
Ser-firāz olsun çün ol serv-i ḫırāmānum gider

Günümüz Türkçesiyle

1. Eyvah hasret, eyvah dert; efendim, serverim, hanım gidiyor; o devrin şahı (yine) saadetle gidiyor.

2. Ben çaresiz hastasını mihnet köşesinde bırakıp (gidiyor); varsın sağ olsun, derdimin dermanı gidiyor.

3. Gerçi ben buradayım ama gönlüm oradadır, o devrin şahı hangi yana giderse.

4. O devletli sultanım hangi menzilden giderse, hayalimin ulağı her gün akşama dek oradadır.

5. Şimdi o server, Kur'an'daki İskender (gibi olan efendim) giderken, umarım ben duacısını unutmaz.

6. Ey Fazlî, irfan ülkesinin padişahı gidiyor; Hak onu saadetle geri getirsin, yakında (geri) ulaşsın.

7. Hak'tan dilerim ki üstünde kötü yel esmesin; salınan servim gittiğine göre başı yüce olsun.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "-um gider" sözüdür; Özkat bu gazeli ek ve Türkçe kelimeden oluşan ek grubu redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "ḫān, devrān, dermān, devrān, sulṭān, Ḳur’ān, ‘irfān, ḫırāmān" kelimelerindeki "-ān" sesiyle kurulur; "şāh-ı devrānum" sözü birinci ve üçüncü beyitlerde iki kez kafiye olur. Mahlas, gazellerin çoğundan farklı olarak son beyitte değil altıncı beyitte "Fażliyā" biçiminde geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yetmiş yedinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 239a) bulunur. Üçüncü beyitteki "yañe[den]" kelimesinde köşeli ayraç içindeki ek Özkat'ın eklemesidir.

Anlam ve Söz Sanatları

Gazel, bir uğurlama şiiridir. Her beyit, bir yolculuğa çıkan ve "efendüm", "serverüm", "ḫānum", "şāh-ı devrānum", "devletlü sulṭānum", "pādişāh-ı milk-i ‘irfān" diye anılan birinin ardından söylenmiştir. Şair onun saadetle gitmesini, sağ olmasını, kendisini unutmamasını, yakında saadetle dönmesini ve üstünde kötü yel esmemesini diler. Gönlün gidenle birlikte gitmesi ve hayal ulağının her gün onun konakladığı menzilde bulunması, ayrılığı somut bir yolculuk diliyle anlatır; "menzil" ve "peyk" (ulak) kelimeleri yolculuk ve haberleşme alanından bir tenasüp kurar.

Beşinci beyitteki "İskender-i Ḳur’ān", Kur'an'da Zülkarneyn adıyla anılan ve gelenekte İskender ile özdeşleştirilen hükümdara bir telmihtir; uğurlanan kişi bu yolla büyük bir cihangire benzetilir. Son beyitte ise birdenbire gazel diline dönülür: uğurlanan kişi "serv-i ḫırāmān" (salınan servi) diye anılır ve onun başının yüce olması dilenir; servinin uzun boyu ile "ser-firāz" (başı yüce) sözü arasında bir tenasüp vardır. "Yavuz yil" sözündeki "yavuz", eski Türkçedeki "kötü" anlamıyla kullanılmıştır.

Tarihî Bağlam

Özkat gazelin kime ve hangi vesileyle yazıldığına dair bir şey söylemez. Özkat'a göre Fazlî, ömrünün otuz yıldan fazlasını Kanunî'nin üç şehzadesinin yanında "dîvân kâtibi" olarak geçirmiştir. Gazeldeki hitapların yoğunluğu, şiirin sevgiliden çok bir hamiyi uğurlamak için yazılmış olabileceğini düşündürür; uğurlanan kişinin Fazlî'nin hizmetinde bulunduğu şehzadelerden biri olması mümkündür. Ancak bu yalnız bir çıkarımdır; metinde bir ad ya da tarih geçmez ve kaynaklarda bu gazelle ilgili bir kayıt bulunmamaktadır.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 329-330, gazel no. 77 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 239a); ayrıca s. 36 (şairliği ve şehzadelerin yanındaki kâtipliği), s. 69 (redifler) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar