Özgün Metin

Vezin: Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilātün Fā‘ilün

Al geymiş dīde-i ‘āşıḳ gibi ol ġamze-kār
Ṭurfatü’l-yümn içre ger ḳanlar dökerse vechi-vār
Allar geyse içine ṭaşına ben bülbülüñ
Ḫūn-ı dilden al ider ol gül derūnın lāle-vār
Allar gey kim baḳıcaḳ gül yüzüñüñ alına
Alına ben bülbülüñ gibi saña iy gül hezār
Naḫl-i güldür ḥüsn bāzārını tezyīn eylemiş
Allarla ḳāmetüñ iy serv-ḳadd ü gül-‘iẕār
Ḳāmetüñ iy serv-i ra‘nā ol libās-ı alda
Bir elifdür rāstī ḳan içre olmış āşikār
Kim bilür kim ḳullarınuñ ḳanḳısını öldürür
Allar geymiş bugün gördüm yine ol şehr-yār
Cümle beyti al cāmuñ vaṣfıdur iy lāle ḫumār
Fażlī’nüñ bu şi‘rine dirsem ‘aceb mi lāle-zār

Günümüz Türkçesiyle

1. O gamzeli (sevgili), âşığın gözü gibi al giymiş; "Ṭurfatü'l-yümn" içinde kanlar dökse buna hakkı vardır. ("Ṭurfatü'l-yümn" sözünün burada neyi anlattığı açık değildir.)

2. O gül allar giyse, ben bülbülün içini dışını gönül kanıyla lale gibi kızıla boyar.

3. Allar giy ki gül yüzünün alına bakınca, ey gül, ben de bülbül gibi sana aldanayım.

4. Ey servi boylu, gül yanaklı, allar içindeki boyun, güzellik pazarını süslemiş bir gül fidanıdır.

5. Ey güzel servi, o al elbise içinde boyun, doğrusu kan içinde belirmiş bir eliftir.

6. Kim bilir kullarından hangisini öldürecek; o hükümdarı bugün yine allar giymiş gördüm.

7. Ey lale (gibi) mahmur, (bu şiirin) bütün beyitleri senin al kadehinin vasfıdır; Fazlî'nin bu şiirine lale bahçesi desem şaşılır mı?

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir yedi beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilātün fā‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redifsizdir; Özkat bu gazeli zengin kafiyeli gazeller arasında sayar. Kafiye "ġamze-kār, vechi-vār, lāle-vār, hezār, gül-‘iẕār, āşikār, şehr-yār, lāle-zār" kelimelerindeki "-ār" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde yetmiş sekizinci gazeldir ve yalnız Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Hazine bölümündeki mecmuanın Fazlî divanı kısmında (vr. 239b) bulunur. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Bu gazel, Özkat'ın incelemesinde en çok anılan gazellerden biridir. Özkat onu Fazlî'nin yek-âhenk gazelleri arasında sayar; yek-âhenk, bütün beyitleri aynı konuyu aynı güçte ve aynı söyleyiş tarzıyla işleyen gazellere verilen addır. Gerçekten de gazelin yedi beytinin hepsi sevgilinin al giyişini anlatır.

Anlam ve Söz Sanatları

Özkat'a göre Fazlî bu gazelde "al" kelimesinin cinaslı kullanımından yararlanarak "al (kırmızı) giymek" ifadesini her beyitte tekrarlamış, şiiri âdeta bir gül bahçesine dönüştürmüş ve anlam yanında söyleyişe de verdiği önemi sergilemiştir. Kelime gazelde birkaç anlamda kullanılır: kırmızı renk, kırmızı giysi ve üçüncü beyitte "alına" sözüyle "aldanmak" fiili. Üçüncü beyitte "alına" kelimesi iki kez geçer: ilkinde "gül yüzünün kırmızısına", ikincisinde "aldanayım" anlamındadır; "hezār" kelimesi de hem bülbül hem bin anlamına gelir. Al rengi gül, lale, kan ve şarapla birleşerek gazelin bütün imgelerini bir renk etrafında toplar.

Özkat gazelin üçüncü ve altıncı beyitlerini, XV. yüzyıl sonunda İran edebiyatının güçlü etkisine karşı bir tepki olarak doğan "Türkî-i Basit" akımının özelliklerinin Fazlî'nin söyleyişinde de bulunabileceğine örnek gösterir; altıncı beyti ayrıca sade anlatımlı beyitleri arasında anar. "Kim bilür kim ḳullarınuñ ḳanḳısını öldürür / Allar geymiş bugün gördüm yine ol şehr-yār" beytinde gerçekten de tek bir Arapça ya da Farsça tamlama yoktur. Beşinci beyitte sevgilinin dimdik boyu, elif harfine benzetilir; al elbise içinde bu elif, kan içinde belirmiş gibidir. Son beyit Özkat'ın, Fazlî'nin kendi şiiri üzerine söyledikleri arasında andığı beyittir: Özkat'a göre şair "al" kelimesini cinaslı kullanarak oluşturduğu bu şiirini "lâle-zâr"a benzetir. Kırmızı lalelerle dolu bir bahçe, her beytinde al rengin anıldığı gazel için yerinde bir benzetmedir. Bu beyitteki "cām" kelimesi kadeh anlamındadır; şiirin konusu al giysi olduğundan, giysi anlamındaki "câme" kelimesiyle bir ses yakınlığı sezilebilir, ancak bu bizim yorumumuzdur.

Kaynakça

  • Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 330, gazel no. 78 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Hazine, vr. 239b); ayrıca s. 42 (şiiri üzerine söyledikleri), s. 44 ve 64 (Türkî-i Basit ve yek-âhenk gazeller), s. 69 (kafiye), s. 112 (ifade tarzı) ve s. 119-120 (nüsha tanıtımı), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.

Çevrimiçi kaynaklar