Gazel 86 — Kimse görmez ruḫuñuñ ayını şāhā yıl olur

Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilātün Fe‘ilün

Kimse görmez ruḫuñuñ ayını şāhā yıl olur
Ṭali‘ümde ṭoġıcaḳ görmege yaş ḥā’il olur

N’ola mestāne ceres gibi fiġān eyler ise
Nūş iden cür‘a-i cām-ı lebüñi ḳandil olur

Ḳadd-i ḫam-geşte ile āh-ı derūna naẓar it
Ḫūblar tīr ü kemāna güzelüm mā’il olur

Her ḳaçan ruḫlaruña kākül-i müşgīnüñ iner
Ṣanuram Ka‘be’ye Cibrīl-i Emīn nāzil olur

Ol tabīb-i dil ü cān ḳabrüme gelse Fażlī
Derdümi söylemege her çemenüm bir dil olur

Günümüz Türkçesiyle

1. Şahım, yanağının ayını kimse görmeyeli yıl olur; talihimde (o ay) doğar doğmaz görmeme gözyaşı engel olur.

2. Dudağının kadehinden bir yudum içen kandil olur (zil zurna sarhoş olur); sarhoş gibi çan (ceres) gibi feryat ederse buna şaşılır mı?

3. Güzelim, iki büklüm boyuma ve içten gelen ahıma bak; güzeller oka ve yaya meyleder.

4. Misk kokulu kâkülün ne zaman yanaklarına inse, sanırım Kâbe'ye Cebrâil-i Emîn iner.

5. Ey Fazlî, o gönül ve can hekimi kabrime gelse, derdimi söylemek için (kabrimdeki) her çimenim bir dil olur.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir beş beyitlik bir gazeldir ve aruzun remel bahrinden "fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilātün fe‘ilün" kalıbıyla yazılmıştır. Redif "olur" fiilidir; Özkat bu gazeli Türkçe kelime redifli gazeller arasında sayar. Kafiye "yıl, ḥā'il, ḳandil, mā'il, nāzil, dil" kelimelerindeki "-il" sesiyle kurulur. Mahlas son beyitte geçer. Gazel, Özkat'ın neşrinde seksen altıncı gazeldir ve Hazine mecmuasında yer almaz; yalnız Pervâne Beg'in Bağdat Köşkü 406 numaralı nazire mecmuasında (vr. 197b) bulunur. Özkat metni Hasan Kaya'nın tezinden aktarır. Kime ve ne zaman yazıldığı bilinmiyor.

Anlam ve Söz Sanatları

İlk beyit, Özkat'ın nazireler bölümünde andığı matladır. Sevgilinin yüzü aya benzetilir ve "ay" ile "yıl" kelimeleri zaman bildiren iki kelime olarak bir tenasüp kurar; "ṭoġmak" ile "ṭāli‘" (doğan yıldız, talih) arasında da bir ilgi vardır, bu tespitimizdir. Ay âşığın talihinde doğar doğmaz gözyaşı onu görmeye engel olur. İkinci beyitte "ḳandil olmak" sözü, Türkçede çok sarhoş olmayı anlatan "kandil olmak" deyimini çağrıştırır; asılı duran kandil ile yine asılı duran çan (ceres) arasında da bir ilgi kurulur, bu yorumumuzdur. Sevgilinin dudağından içen âşık, sarhoş olup çan gibi feryat eder.

Üçüncü beyitte âşığın iki büklüm boyu yaya, içten gelen ahı da oka benzetilir; güzellerin oka ve yaya meyletmesi, âşığın kendisine bakılmasını istemesinin gerekçesidir. Dördüncü beyit cüretli bir benzetme kurar: sevgilinin yüzü Kâbe'ye, yanaklarına inen siyah kâkül de Kâbe'ye inen Cebrâil'e benzetilir. Son beyitte sevgili "gönül ve can hekimi"dir; âşığın kabrinde biten her çimen, derdini anlatacak bir dile dönüşür. Kabir üzerinde biten otun ölünün halini anlatması, divan şiirinde ölümden sonra da süren aşk düşüncesine bağlanır.

Nazire İlişkisi

Özkat'a göre bu gazel Zâtî'nin "Dimiş ol meh şeb-i vaṣla nice müsta‘cil olur / Bir demi rūz-ı firāḳuñ nice yüz biñ yıl olur" matlalı gazeline nazire olarak yazılmıştır; Zâtî'nin bu gazeli dört gazelle (Hayâlî, Muhibbî, Fazlî ve Vechî) tanzir edilmiştir. Muhibbî, Özkat'ın belirttiği gibi Kanûnî Sultan Süleyman'ın mahlasıdır. Zâtî (1471-1546), Fazlî'nin hocasıdır: Özkat'a göre Fazlî'nin edebî gelişmesinde ve memuriyet hayatına atılmasında en büyük etki Zâtî'nindir; Fazlî, Zâtî'nin Bayezid Camii avlusundaki ve devrin genç şairlerinin toplandığı dükkânının müdavimlerindendir. Fazlî, hocasının veznini, "olur" redifini ve "-il" kafiyesini korur; Zâtî'nin matlaındaki "yıl" kafiyesini kendi matlaında aynen kullanır, bu tespitimizdir.

Kaynakça

• Mustafa Özkat, Kara Fazlî'nin Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin), yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2005, s. 335, gazel no. 86 (Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., Bağdat Köşkü 406, vr. 197b); ayrıca s. 69 (redifler), s. 73 (Zâtî ile ilişkisi), s. 97 ve 99 (nazireler), https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/5E/T0051713.pdf.
• Hasan Kaya, Pervâne Beg Nazire Mecmuası (165a-199b): Transkripsiyonlu, Edisyon Kritikli Metin, basılmamış yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2002, s. 209-211 (Özkat'ın aktarımıyla). katalog.marmara.edu.tr